Radzyń Chełmiński (, daw. Radzyn) – miasto w północnej Polsce, położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie grudziądzkim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Radzyń Chełmiński oraz sołectwa Radzyń Chełmiński, obejmującego oprócz obszaru miasta również wieś RozentalSołectwo Radzyń Chełmiński w BIP gminy..
Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Radzyń Chełmiński liczył 1763 mieszkańców.
Położenie Radzyń Chełmiński znajduje się 13 km na północ od Wąbrzeźna, 13 km na zachód od Jabłonowa Pomorskiego i 15 km na wschód od Grudziądza.
Historycznie miasto leży w ziemi chełmińskiej. Miejsce obrad sejmików województwa chełmińskiego do lat 30. XVII wieku, później sejmików deputackich i sejmików gospodarskichWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.. W latach 1975–1998 Radzyń Chełmiński administracyjnie należał do województwa toruńskiego.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na Pojezierzu Chełmińskim.
Historia W XI wieku tereny ziemi chełmińskiej wchodziły w skład państwa Bolesława Chrobrego i Mieszka II. W 1224 wzmiankowano miejscowość [...]Razyn cum attinentiis suis[...]Tomasz Torbus, Zamki konwentualne Państwa Krzyżackiego w Prusach. Część II: Katalog, Słowo/Obraz Terytoria, 2023, ISBN 978-83-7453-216-7. Tutejszy gród został zdobyty przez Krzyżaków po 1231 roku. W 1234 roku Piotr z Dusburga napisał o budowie na granicy z Pomezanią krzyżackiego zamku castri de Redino. Krzyżacy po 1310 roku wybudowali tu murowany zamek będący siedzibą komtura. Prawa miejskie (chełmińskie) otrzymał w 1234 roku. W dniu 24 lutego 1397 roku założono tu Towarzystwo Jaszczurcze. W roku 1440 był jednym z miast-założycieli Związku Pruskiego. W roku 1466 teren ten powrócił w granice Polski i Radzyń został siedzibą starosty niegrodowego. W latach 1772–1920 pod zaborem pruskim. Z Radzyniem Chełmińskim związany jest przedstawiciel znanego rodu Kostków herbu Dąbrowa, Stanisław Bolesław Kostka (pochodzący z Kościerzyny, która uwieczniła go na tablicy pamiątkowej), syn Jana Jakuba i Apolonii Pałubickiej – członek zarządu miejscowego Banku Ludowego, w latach 1907 i 1912 delegat Prus Królewskich do parlamentu w Berlinie, w 1920 roku komisaryczny burmistrz Radzynia Chełmińskiego.
Demografia thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Radzynia Chełmińskiego w 2014 roku
Ludzie związani z Radzyniem Chełmińskim
Zabytki Pozostałości dawnego grodziska chełmińskiego użytkowanego jako gród obronny od IX/X wieku do około połowy XIII w., od XIX w. cmentarz ewangelicki (obecnie zdewastowany). Zamek krzyżacki (w ruinie), gotycki, ceglany zbudowany w latach 1310–1330Tomasz Torbus, „Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach”, Gdańsk 2014, wyd. słowo/obraz/terytoria, s. 185.. Gotycki kościół parafialny pw. św. Anny, wzniesiony w pierwszej połowie XIV wieku mury prezbiterium podwyższono na przełomie XV/XVI w., wtedy też wzniesiono szczyt wschodni Mury nawy podwyższono po pożarze w 1571 r., dodając szczyt zachodni i kaplicę Dąbrowskich. Po kolejnym pożarze w 1615 r. odbudowany w latach 1640–1680, restaurowany w końcu XIX i pod koniec XX wieku. Gotycki, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium i wieżą dobudowaną od strony południa. Spośród wyposażenia wnętrza wyróżnia się obraz Bartłomieja Strobla Koronacja Marii ze św. Łukaszem i św. Mikołajem z 1643 r. Za prace jego warsztatu uważane są malowidła na stropie prezbiterium. Dekoracja stropu nawy pochodzi z około 1680 r. Wyposażenie wnętrza jest przeważnie barokowe. Na cmentarzu na południowy zachód od miasta znajduje się gotycka kaplica św. Jerzego (dawniej szpitalna) z około 1340 r., przebudowana w XV wieku, odnowiona w 1851 r. Synagoga z końca XIX wieku. Dwór „Na Zielonym Wzgórzu”, drewniany konstrukcji zrębowej z przełomu XVIII i XIX wieku, na starszych piwnicach, w otoczeniu parku. Zabudowa miejska – liczne domy drewniano-murowane i murowane z końca XVIII – początku XX wieku (m.in. pl. Towarzystwa Jaszczurczego 4, 5, 11, 12, 16, 17, 18, 26, 28, 29, 30, 31 i 32). Drewniany dom z 1838 r. przy ul. Waryńskiego. Kapliczki przydrożne z ok. połowy XIX wieku, na południowy zachód od miasta.
Oświata W mieście znajduje się Zespół Szkół (wcześniej (przed likwidacją) było jeszcze gimnazjum im. Jana Pawła II)
Filmy realizowane w Radzyniu Chełmińskim Radzyń Chełmiński oraz Malbork były głównymi planami serialu telewizyjnego Samochodzik i templariusze z 1971 (premiera w 1972), w reżyserii Huberta Drapelli.
Zobacz też Cmentarz żydowski w Radzyniu Chełmińskim Dekanat Radzyń Chełmiński Parafia św. Anny w Radzyniu Chełmińskim
Przypisy
Bibliografia Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 19, Powiat wąbrzeski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1967, s. 21–35. Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, pod red. Stanisława Kardasza, t. 14, Dekanat radzyński, Toruń, Wyd. Diecezjalne w Toruniu, 1997, . Ryszard Boguwolski, Lothar Hyss, Zamki krzyżackie powiatu grudziądzkiego = Burgen des Deutschen Ordens im Kreis Graudenz, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2004, . Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, , s. 134, 135, 140 i 141 Materiały do biografii genealogii i historii rodu Kostków herbu Dąbrowa, praca zbiorowa pod red. Barbary Fabiszewskiej. Wyd. Stowarzyszenie Rodu Kostków, Białystok-Koszalin 2012, , s. 19, 20, 21 i 22 Janina Młyńska- Niwińska, Rodzinne historie po mieczu i kądzieli. Wspomnienia, wyd. „Finna” Gdańsk 2010, , s. 29, 30, 31, 32, 33, 36 Roman Robaczewski, Co Tadeusz Pogoda robił w sobotę w Kościerzynie. Czas Świecia 30.09.2011 r., s. 8
Linki zewnętrzne Radzyń Chełmiński w Toruńskim Serwisie Turystycznym
Radzyń Chełmiński Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Miasta w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Miejsca obrad sejmików I Rzeczypospolitej