Rząd Obrony Narodowej (RON, pierwszy rząd Wincentego Witosa) – gabinet koalicyjny sformowany w okresie inwazji bolszewickiej pod kierownictwem premiera Wincentego Witosa. Utworzony 24 lipca 1920 przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego po ustąpieniu rządu Władysława Grabskiego. Rząd podał się do dymisji 13 września 1921.

Geneza Warunki w jakich przezwyciężono kryzys gabinetowy w czerwcu 1920 r., powołując do życia rząd Władysława Grabskiego wskazywał, że nowe przesilenie rządowe było kwestią czasu. Oczekiwano sformowania rządu o skrystalizowanym obliczu politycznym, posiadającym wyrazisty program polityczny. Pozaparlamentarny gabinet Grabskiego takiego nie posiadał. Świadomość tego posiadali zarówno premier i jego ministrowie, jak i ugrupowania wchodzące w skład Sejmu Ustawodawczego. Już podczas spotkania nowego premiera z marszałkiem Trąmpczyńskim 28 czerwca 1920 r. pojawiła się koncepcja koalicyjnego rządu obrony państwa o szerokiej bazie politycznej, ale ugrupowania centroprawicowe tworzące nowy rząd odrzuciły ten projekt. Próbę stworzenia nowego rządu podjęły ugrupowania lewicowe już 1 lipca, ale powodzenie projektu uzależnione było od poparcia Klubu Pracy Konstytucyjnej. Posiedzenie klubu odbyło się jeszcze tego samego dnia. Po spotkaniu z marszałkiem Sejmu przedstawiciele tego klubu rozpoczęli konsultacje z politykami prawicy, w tym z premierem Grabskim. Rozmowy prowadzono także z naczelnikiem państwa Piłsudskim, który uznał powołanie rządu koalicyjnego, mającego poparcie wszystkich partii od lewej do prawej strony Sejmu, za żywotne dla interesów państwa. Sprawa utworzenia rządu koalicyjnego była omawiana także na posiedzeniu Rady Obrony Państwa 5 lipca. Jednakże wobec braku chęci do kompromisu między partiami lewicowymi i prawicowymi oraz wobec wzrastającego zagrożenia inwazją bolszewicką rozmowy o konstruowaniu nowego rządu odłożono. Powołania szerokiego rządu koalicyjnego w Polsce oczekiwali także alianci zachodni. Do kwestii tej powrócono ponownie na posiedzeniu ROP 19 lipca. Wniosek w tej sprawie zgłosił poseł Aleksander Henryk de Rosset. Został poparty przez Piłsudskiego, który podjął się mediacji ze wszystkimi partiami politycznymi. Zakładano, że nowy rząd będzie prowadził pertraktacje rozejmowe i pokojowe z rządem bolszewickim Rosji i wobec tego najważniejsze teki powinny znaleźć się w ręku polityków centrowych i lewicowych. Jednakże w związku z nieobecnością w Warszawie Wincentego Witosa, któremu zamierzano powierzyć stanowisko premiera, rozmowy zawieszono do 23 lipca. Po jego przyjeździe ustalono skład nowego rządu. Zaprzysiężenie nastąpiło 24 lipca w Belwederze.

Program polityczny Program Rządu Obrony Narodowej został zawarty, w wygłoszonej na forum Sejmu Ustawodawczego, 24 lipca 1920 r. deklaracji rządowej. Odrzucono hasła partykularyzmów partyjnych. Program obejmował trzy podstawowe zasady: obronę państwa, zakończenie wojny oraz zawarcie sprawiedliwego i trwałego pokoju. Ponadto rząd deklarował wcielenie w życie reform uchwalonych przez Sejm, ukrócenie nadużyć administracji oraz wymuszenie posłuchu dla prawa. Jednocześnie rząd wzywał społeczeństwo do koniecznych ofiar. Żądał karności, spokoju i posłuchu, jako gwarancji bezpieczeństwa i zwycięstwa. Mimo poparcia udzielonego w Sejmie nowy rząd był atakowany zarówno przez endecję, jak i przez ugrupowania skrajnie lewicowe, głównie Komunistyczną Partię Robotniczą Polski.

Działalność Najważniejszym zadaniem Rządu Obrony Narodowej było doprowadzenie do zawarcia rozejmu z Rosją sowiecką i rozpoczęcia rozmów pokojowych. Już w dwa dni po powołaniu 26 lipca rząd zapoznał się z notami rządu rosyjskiego w sprawie podjęcia rozmów rozejmowych. Ustalono wówczas, że zostaną podjęte w terminie zaproponowanym przez stronę rosyjską, tj. 30 lipca w Baranowiczach. Instrukcja rozejmowa była omawiana na posiedzeniu rządu 28 lipca. Tego samego dnia została zaakceptowana przez ROP. Z wynikami rozmów w Baranowiczach rząd zapoznał się 4 sierpnia. Strona rosyjska domagała się rozpoczęcia rozmów pokojowych w Mińsku. Odpowiedź rządu polskiego dotarła do Moskwy dopiero 7 sierpnia. Trzy dni później Rada Ministrów przyjęła instrukcję na rozmowy do Mińska. Jeszcze tego samego dnia została zaakceptowana przez ROP. Zmiana sytuacji wojennej spowodowała, że rozmowy rozejmowe i preliminaryjne zostały przeniesione do neutralnej Rygi. Rozejm podpisano 12 października 1920 r., który wszedł w życie sześć dni później. Traktat pokojowy podpisano 18 marca 1921 r. Oddalenie zagrożenia ze strony Rosji bolszewickiej spowodowało, że politycy powrócili do dawnych sporów w sprawach wewnętrznych. Komplikowały one działalność rządu, który miał do rozstrzygnięcia szereg zasadniczych kwestii granicznych i ustrojowych. Liczne dymisje z rządu, które rozpoczęły się nazajutrz po odrzuceniu oddziałów Armii Czerwonej spod Warszawy spowodowały, że w początkach 1921 r. rząd stracił charakter koalicyjnego, a stał się centrowym. Ostatecznie 13 września 1921 r. Witos podał rząd do dymisji.

Skład Rządu FunkcjaZdjęcieImię i nazwiskoPrzynależność partyjnaokres urzędowaniaPrezydent Ministrów75px|centerWincenty WitosPolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”od 24 lipca 1920r.do 13 września 1921r.Wiceprezydent Ministrów75px|centerIgnacy DaszyńskiPolska Partia Socjalistycznaod 24 lipca 1920r.do 4 stycznia 1921r.Min. Aprowizacji75px|centerStanisław ŚliwińskiZwiązek Ludowo-Narodowyod 24 lipca 1920r.do 12 stycznia 1921r.center|75pxBolesław Grodzieckibezpartyjnyod 12 stycznia 1921r.do 7 maja 1921r.75px|centerJan MichalskiStronnictwo Prawicy Narodowejod 7 maja 1921r.do 23 czerwca 1921r.p.o. Jan Stefan Stoińskibezpartyjnyod 23 czerwca 1921r.do 11 sierpnia 1921r.75px|centerWładysław Leon GrzędzielskiPolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”od 11 sierpnia 1921r.do 13 września 1921r.Min. Kolei Żelaznych75px|centerKazimierz BartelPolskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”od 24 lipca 1920r.do 13 grudnia 1920r.75px|centerZygmunt Jasińskibezpartyjnyod 13 grudnia 1920r.do 13 września 1921r.Min. Kultury i Sztuki75px|centerp.o. Jan Fryderyk Heurichbezpartyjnyod 24 lipca 1920r.do 11 sierpnia 1921r.75px|centerp.o. Maciej RatajPolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”od 11 sierpnia 1921r.do 13 września 1921r.Min. Poczt i Telegrafów75px|centerWładysław StesłowiczStronnictwo Prawicy Narodowejod 24 lipca 1920r.do 13 września 1921r.Min. Pracy i Opieki Społecznej75px|centerEdward PepłowskiNarodowa Partia Robotniczaod 24 lipca 1920r.do 10 marca 1921r.75px|centerJan Stanisław JankowskiNarodowa Partia Robotniczaod 10 marca 1921r.do 11 maja 1921r.75px|centerLudwik Darowskibezpartyjnyod 1 czerwca 1921r.do 13 września 1921r.Min. Przemysłu i Handlu75px|centerWiesław ChrzanowskiZwiązek Ludowo-Narodowyod 24 lipca 1920r.do 26 listopada 1920r.75px|centerStefan PrzanowskiZjednoczenie Mieszczańskieod 26 listopada 1920r.do 13 września 1921r.Min. Robót Publicznych75px|centerGabriel Narutowiczbezpartyjnyod 24 lipca 1920r.do 13 września 1921r.Min. Rolnictwa i Dóbr Koronnych75px|centerJuliusz PoniatowskiPolskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”od 24 lipca 1920r.do 17 lutego 1921r.75px|centerJózef Raczyńskibezpartyjnyod 28 lutego 1921r.do 13 września 1921r.Min. Skarbu75px|centerWładysław GrabskiZwiązek Ludowo-Narodowyod 24 lipca 1920r.do 25 listopada 1920r.75px|centerp.o. Ignacy Weinfeldbezpartyjnyod 25 listopada 1920r.do 26 listopada 1920r.75px|centerJan Kanty SteczkowskiStronnictwo Prawicy Narodowejod 26 listopada 1920r.do 13 września 1921r.Min. Spraw Wewnętrznych75px|centerLeopold SkulskiNarodowe Zjednoczenie Ludoweod 24 lipca 1920r.do 28 czerwca 1921r.75px|centerWładysław Raczkiewiczbezpartyjnyod 28 czerwca 1921r.do 13 września 1921r.Min. Spraw Wojskowych75px|centergen. por. Józef Leśniewskibezpartyjnyod 24 lipca 1920r.do 9 sierpnia 1920r.75px|centerKazimierz Sosnkowskibezpartyjnyod 9 sierpnia 1920r.do 13 września 1921r.Min. Spraw Zagranicznych75px|centerEustachy Sapiehabezpartyjnyod 24 lipca 1920r.do 24 maja 1921r.75px|centerp.o. Jan DąbskiPolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”od 24 maja 1921r.do 11 czerwca 1921r.75px|centerKonstanty Skirmuntbezpartyjnyod 11 czerwca 1921r.do 13 września 1921r.Min. Sprawiedliwości75px|centerStanisław NowodworskiPolskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracjiod 24 lipca 1920r.do 19 czerwca 1921r.75px|centerBronisław Sobolewskibezpartyjnyod 19 czerwca 1921r.do 13 września 1921r.Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego75px|centerMaciej RatajPolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”od 24 lipca 1920r.do 13 września 1921r.Min. Zdrowia Publicznego75px|centerWitold Chodźkobezpartyjnyod 24 lipca 1920r.do 13 września 1921r.Minister d.s. byłej dzielnicy pruskiej75px|centerWładysław KucharskiZwiązek Ludowo-Narodowyod 24 lipca 1920r.do 23 sierpnia 1921r.(od 17 sierpnia p.o.)75px|centerJuliusz TrzcińskiNarodowe Zjednoczenie Ludoweod 23 sierpnia 1921r.do 13 września 1921r.

Zobacz też Misja Międzysojusznicza do Polski

Bibliografia

Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej (redakcja naukowa Jacek M.Majchrowski przy współpracy Grzegorza Mazura i Kamila Stepana), Warszawa 1994, wyd. BGW, , t. I, s. 22-23. A. Ajnenkiel, Od rządów ludowych do przewrotu majowego, Warszawa 1978, s. 292-298. red. Cz. Madajczyk, Historia Polski, Warszawa 1984, t. 4, cz. 2, s. 61-83. P.K. Marszałek, Rada Obrony Państwa z 1920 roku. Studium prawno historyczne, Wrocław 1995, s. 79-88. W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914-1945, Warszawa 2003, s. 86-112.

Witosa 1 Kategoria:1920 w Polsce Kategoria:1921 w Polsce