thumb|Scena z islandzkiego manuskryptu z XVII wieku Saga () – staroskandynawskie dzieło epickie o legendarnych lub historycznych bohaterach i wybitnych rodach – wyprawach wikingów, migracji na Islandię.

Geneza i tematyka Pierwotnie przekazywane ustnie, były w wiekach XIII–XIV spisywane na Islandii w języku staronordyjskim (wyjątkiem jest datowana na XII wiek Saga o Gotlandczykach, spisana w języku starogotlandzkim). Dzieli się je zwykle – na podstawie tematyki – na siedem grup:

sagi o charkterze historycznym, należą do nich Landnámabók, opowiadająca o około 400 najbardziej prominentnych przybyszach na Islandię oraz o tym, gdzie się oni na niej osiedlili (wspominając tym sposobem o ponad 3.500 osobach i około 1.500 gospodarstwach oraz miejscach (lokalizacjach), i Íslendingabók, stanowiąca kronikę ukazującą historię Islandii od 870 r. do 1120 r.Maciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 232-234.; sagi królewskie, poświęcone władcom norweskim i duńskim, sprawującym rządy w IX–XII wieku (na przykład Heimskringla)Maciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 232-234.; sagi islandzkie bądż sagi rodzinne (Íslendingasögur), dotyczące okresu pierwszego osadnictwa i kształtowania się zrębów państwowości islandzkiej, to jest latom 900–1030; są to w większości dzieła anonimowe, powstałe w XIII-XIV wieku i zawierające dzieje wielkich rodów islandzkich (niektóre z nich: Saga o Egilu, Saga o Njalu, Saga o Gislim, Laxdæla saga), okres ich tworzenia nazywany jest „wiekiem (erą) sag” (söguöld)Maciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 232-234.; sagi bohaterskie, zainspirowane mitologią germańską (np. Saga rodu Wölsungów); sagi nazywane zbiorczo Sturlunga saga (zwane też wraz z sagami o biskupach sagami współczesnymi) – powstały w XIII wieku, koncentrowały się wokół postaci wodzów współczesnych autorom, z których nie wszyscy byli anonimowi, najbardziej znaną z tego rodzaju sag i najdłuższą jest Íslendinga saga (Saga o Islandczykach), która zdaje relację z wydarzeń, jakie miały miejsce od 1183 r. do 1264 r. i której autorem jest Sturla ÞordarsonMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 232-234.; sagi o rycerzach i herosach, na które składają się głównie przekłady i przeróbki obcych romansów (m.in. o Tristanie i Izoldzie, Aleksandrze Wielkim, Karolu Wielkim, królu Arturze)Maciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 232-234.; sagi o świętych, a nawet biskupach nie będących świętymiMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 232-234..

Z początkiem XIV wieku twórcy sag zaczęli porzucać stopniowo oryginalne motywy islandzkie na rzecz wzorów obcych, głównie romańskich i celtyckich, a do gatunku coraz bardziej przenikały wątki fantastyczne.

Oryginalne manuskrypty z islandzkimi sagami były kopiowane, przepisywane, łączone, rozwijane (uzupełniane) oraz redagowane. Do dzisiaj – głównie dzięki patronatowi wielkich farmerów – ostało się też trzydzieści lub więcej „sag rodzinnych” o różnej objętości (mają one po dwadzieścia, ale też i po 300 stron). Egzemplarze islandzkich sag są bądź napisane piórem i atramentem na pergaminie w okresie od XIV do XVI w., bądź stanowią kopię tak utrwalonych treści sporządzoną na tradycyjnym papierze. Wiele z nich miało jednak zaginąćMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 234..

Nowożytność

w 1609 r. Arngrímur Jónsson opublikował na temat opowieści i bohaterów z dawnych islandzkich sag dzieło po łacinie zatytułowane: Crymogæa. Uświadomiło ono europejskich akademików odnośnie tego, że istnieje islandzka mediewalna literatura. Tym sposobem islandzkie sagi wzbudziły też zainteresowanie zarówno u Duńczyków, jak i u Szwedów, którzy – będąc pod wpływem epoki Romantyzmu – szukali w tym czasie swoich korzeni i swojego dziedzictwa kulturowegoMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 234..

W związki z ww. zainteresowaniem w XVII i XVIII w. poszukiwano manuskryptów z islandzkimi sagami w całej IslandiiMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 234..

W drugiej połowie XVII w. islandzkie sagi zaczęły ukazywać się drukiem i to zarówno w Islandii, jak i za granicąMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 234.. Jednym z największych poszukiwaczy tych sag był Árni Magnússon, któremu udało się odkupić lub skopiować wiele z manuskryptów z nimi w celu przechowania ich w Danii. W wyniku jednak katastrofy statku, którym je przewożono, oraz pożaru, jaki miał miejsce w Kopenhadze i jaki w 1728 r. pochłoną kolekcje Árniego Magnússona, niektóre z tych manuskryptów zaginęły bezpowrotnieMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 234..

W trakcie dwóch dekad począwszy od 1971 r. znajdujące się w Danii manuskrypty islandzkich sag wróciły do Islandii – umieszczono je w mającym siedzibę w Reykjavíku Instytucie Árniego MagnússonaMaciej Koszowski, Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o.: Inowrocaław 2026, przypis 68 na s. 234..

Przez bardzo długi okres sagi nie były znane w innych literaturach europejskich, dopiero w II połowie XIX wieku zostały spopularyzowane w Europie dzięki angielskim tłumaczeniom i parafrazom autorstwa Williama Morrisa, stając się przedmiotem zainteresowania, a także inspiracji – np. Henry Wadsworth Longfellow, pisząc swój poemat Saga of King Olaf (Saga o królu Olafie), czerpał ze zbioru staroislandzkich sag Heimskringla.

Na język polski klasyczne staroislandzkie sagi tłumaczyła m.in. Apolonia Załuska-Strömberg. Sagi opracowywał również Artur Górski (Saga o Gislim wyjętym spod prawa i inne sagi islandzkie, 1931)

Przykładowe sagi: Saga o Njalu, Saga o Gunnlaugu Wężowym Języku, Saga o Frithjofie Dzielnym, Saga rodu z Laxdalu, Saga o Egilu.

Współcześnie Obecnie sagą nazywane są również utwory epickie opisujące losy rodziny lub pojedynczego bohatera.

Przykładem jest wydany w latach 1906–1921 cykl powieści Saga rodu Forsyte’ów autorstwa Johna Galsworthy’ego, jak również seriale na podstawie tej powieści.

Władysław Jan Grabski napisał powieść historyczną Saga o jarlu Broniszu wydaną w 1946 roku.

Sagą o wiedźminie nazwał cykl książek o wiedźminie Geralcie wydawca tegoż cyklu. Sam autor – Andrzej Sapkowski – zamierzał nadać mu tytuł Krew elfów.

Wydawnictwo Pol-Nordica wydało kilka razy Sagę o Ludziach Lodu, Sagę o Czarnoksiężniku i jeden raz Sagę o Królestwie Światła autorstwa norwesko-szwedzkiej pisarki Margit Sandemo.

Zobacz też

literatura islandzka Saga (zespół muzyczny) Saga (miasto) Runy (pieśni)

Przypisy

Bibliografia J.A. Cuddon, Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, Penguin Books, 1991, Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Ossolineum, 2000, Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, tom 10, Warszawa, 1967

saga