NKGB

Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (, NKGB) – istniejący od lutego do lipca 1941, oraz od kwietnia 1943 do marca 1946 radziecki urząd (odpowiednik ministerstwa) realizujący zadania m.in. wywiadu zagranicznego, kontrwywiadu oraz służby bezpieczeństwa wraz z jednostką śledczą do spraw specjalnych. Przekształcony w Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (MGB).

Reorganizacja służb specjalnych ZSRR w lutym 1941 W lutym 1941 na polecenie Sekretarza Generalnego KC WKP(b) Józefa Stalina część struktur służb specjalnych, w tym wywiad zagraniczny i kontrwywiad, została wyłączona z Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD) i stała się częścią nowego urzędu – Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR. Na jego czele stanął Wsiewołod Mierkułow.

NKWD pozostało pod zwierzchnictwem Ławrientija Berii i zasadniczo zajmowało się wewnętrznymi sprawami policyjnymi i projektami budowlanymi na dużą skalę.

Struktura organizacyjna w lutym 1941 Ludowy Komisarz Bezpieczeństwa Państwowego – komisarz bezpieczeństwa państwowego III rangi Wsiewołod Mierkułow pierwszy zastępca – komisarz b. p. III rangi Iwan Sierow zastępca – komisarz b. p. III rangi Bogdan Kobułow zastępca – komisarz b. p. II rangi Michaił Gribow

Sekretariat LKBP – szef komisarz b.p. Wasilij Gołowanow Zarząd I (wywiad zagraniczny) – szef starszy major b.p. Paweł Fitin Zarząd II (kontrwywiad) – szef komisarz b.p. III rangi Piotr Fiodotow Zarząd III (tajno-polityczny) – szef komisarz b.p. III rangi Sołomon Milsztejn Służba Śledcza (na prawach zarządu) – szef mjr b.p. Lew Włodzimirski Zarząd Komendanta Moskiewskiego Kremla – szef gen. mjr Nikołaj Spiridonow Wydział I (ochrona rządu) – szef komisarz b.p. III rangi Nikołaj Własik Wydział II (ewidencyjno-statystyczny) – szef st. mjr b.p. Leonid Basztakow Wydział III (rewizje, zatrzymania, inwigilacja) – szef st. mjr b.p. Dmitrij Szadrin Wydział IV (technika operacyjna) – Jewgienij Łapiszyn Wydział V (szyfry) – mjr b.p. Aleksej Kopytcew Wydział Kadr – Michaił Gribow Wydział Administracyjno-Gospodarczo-Finansowy (ACHFO) – A. Dawydow

Reorganizacja z lipca 1941 roku Do stanu poprzedniego powrócono już w lipcu tego samego (1941), po wybuchu wojny z III Rzeszą. Struktury byłego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego przeniesiono do NKWD jako samodzielne jednostki w randze zarządów, z zachowaniem ich numeracji.

Powody reorganizacji Amerykański analityk wywiadu, John Dziak, pisze w swej książce – Chekisty: A History of KGB (1988) między innymi:

Tych szczególnych zmian organizacyjnych nigdy w pełni nie wyjaśniono, ale być może miały one coś wspólnego z wchłonięciem przez ZSRR podbitych krajów i narodów – Estonii, Litwy, Łotwy, części Polski i oderwaniem od Rumunii Besarabii i północnej Bukowiny. Liczba aresztowań, deportacji, egzekucji i łagrów zwiększyła się, a to wymagało zreorganizowanych i zwiększonych sił bezpieczeństwa. (....) Szok spowodowany agresją i szybkimi postępami Wehrmachtu doprowadził w lipcu 1941 do fuzji i oba organy znowu połączyły się jako NKWD pod kierownictwem Berii. (....) Zwycięstwa pod Stalingradem stworzyły perspektywę odzyskania wojennych strat, stąd ponowny rozdział, jak ten z 1941 (NKWD – NKGB).

Powtórny rozdział w 1943 Powtórny rozdział służb i tym samym ponowne utworzenie Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego (na czele którego stanął ponownie Wsiewołod Mierkułow) nastąpiło na mocy postanowienia Biura Politycznego KC WKP(b) z 14 kwietnia 1943Очерки истории российской внешней разведки, w 6 tomach, tom IV, Moskwa 1999. Taki system utrzymał się przez następne trzy lata, czyli do 1946:

Sekretariatłączył funkcje zarządzania bezpieczeństwem wewnętrznym Komisariatu 1 Zarząd (wywiad) – st. mjr b.p. Paweł Fitin 2 Zarząd (kontrwywiad) – komisarz b.p. III rangi Piotr Fiodotow zorganizowany na bazie m.in: Zarądu II Kontrwywiadu cywilnego NKWD KRU, Zarządu III NKWD (Tajno-Politycznego SPU), oraz Zarządu Ekonomicznego NKWD (EKU) i 3 Wydziału Specjalnego NKWD ZSRR, z przeniesieniem części sprzętu specjalnego z 2. Wydziału specjalnego NKWD. Struktura, obsada i rozmieszczenie personelu zostały ogłoszone w Załączniku nr 0014 do NKGB ZSRR z dnia 16/21 maja 1943 r.; przekształcony w II Zarząd Główny na podstawie decyzji Biura Politycznego P51/IV KC WKP(b) z dnia 04.05.1946 r.Петров. Н. В.: Кто руководил органами госбезопасности 1941 – 1954. Справочник, Общество «Мемориал»/«Звенья» Москва 2010 3 Zarząd (transportowy) – komisarz b.p. III rangi Sołomon Milsztejn 4 Zarząd (dywersyjny) – komisarz b.p III rangi Paweł Sudopłatow 5 Zarząd (szyfrowo-dekryptażowy) – Iwan SzewielowПетров. Н. В.: Кто руководил органами госбезопасности 1941 – 1954. Справочник, Общество «Мемориал»/«Звенья» Москва 2010 6 Zarząd (ochrona) – komisarz b.p. III rangi Nikołaj Własik Zarząd Komendanta Moskiewskiego Kremla (ochrona Stalina) – gen. mjr Nikołaj Spiridonow Zarząd Administracyjno-Gospodarczo-FinansowyKomisariat prowadził szeroką działalność ekonomiczną, podlegało mu szereg przedsięwzięć, budowy, kopalnie itp. Jednostka Śledcza do Specjalnie Ważnych Spraw (szpiegostwo i działalność antyradziecka) Wydział «A» (ewidencji i archiwum) Wydział «B» (zastosowanie techniki operacyjnej – podsłuchy, obserwacja) Wydział «W» (przegląd korespondencji) Wydział KadrКокурин А.И., Петров И.В.: Лубянка. Органы ВЧК-ОГПУ-НКВД-КГБ. 1917-1991, Moskwa 2004, Uwaga: przypis nie dotyczy osady personalnej..

W listopadzie 1945 utworzono wydział «К» (kontrwywiadowczego zabezpieczenia obiektów przemysłu jądrowego). W styczniu 1946 z Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych został przekazany Wydział «С» (działalność wywiadowcza w zakresie problematyki jądrowej)Антонов В., Карпов В.: Тайные информаторы Кремля, Moskwa 2000.

Dalsza reorganizacja była dokonywana już w ramach nowej struktury – Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, utworzonego 15 marca 1946.

Reorganizacja z 1946 roku Po przekształceniu w 1946 komisariatów ludowych w ministerstwa istniały niezależnie: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (Министерство внутренних дел, Ministierstwo Wnutriennych Dieł – MWD) i Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (Министерство государственной безопасности, Ministierstwo Gosudarstwiennoj Bezopastnosti – MGB).

Przypisy

Bibliografia John Dziak: Chekisty: A History of KGB, 1988 Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na Ziemiach Polskich (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002

Kategoria:Radzieckie służby specjalne Kategoria:Ludowe komisariaty ZSRR