Roman Zawiliński (ur. 1 marca 1855 w Brzezinach, zm. 21 października 1932 w Krakowie) – polski językoznawca, nauczyciel, etnograf.
Życiorys Był synem organisty Maksymiliana i Anastazji z Szeligiewiczów. W 1875 zdał maturę w Tarnowie. Studiował filologię słowiańską na uniwersytecie w Wiedniu. W 1876 został studentem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po ukończeniu studiów w 1878 rozpoczął pracę jako nauczyciel języków polskiego, łacińskiego, greckiego i niemieckiego w gimnazjach w Nowym Sączu i w Krakowie. W latach 1898–1899 przebywał w Pradze, gdzie pod kierunkiem prof. Jana Gebauera pisał rozprawę doktorską na temat wpływów języka słowackiego na polskie gwary góralskie. Nie wiadomo, czy praca została napisana, doktoratu Zawiliński nie uzyskałWacław Fedorowicz Roman Zawiliński – przyjaciel Słowaków Wspomnienie rodzinne [w:] „Poradnik Językowy” wyd. 1971 zeszyt 5, s. 333.. W latach 1902–1908 pracował jako dyrektor gimnazjum w Tarnowie. We wrześniu 1908 powrócił do Krakowa i objął stanowisko dyrektora c. k. Gimnazjum IV (Realnego), w którym pracował do emerytury w 1924.
W latach 1884–1901 działał w Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, gdzie przez dwie kadencje pełnił funkcję sekretarza działu etnograficznego. Założyciel i wieloletni redaktor miesięcznika „Poradnik Językowy”, autor prac językoznawczych i etnograficznych (w tym słownika synonimów)Dobór wyrazów : słownik wyrazów bliskoznacznych i jednoznacznych do praktycznego użytku Kraków 1926., a także gramatyki języka polskiego dla szkół średnich i słownika wyrazów bliskoznacznych. W latach 1903–1909 był współredaktorem publikacji „Ubiory ludu polskiego”. W latach 1913–1916 był pierwszym redaktorem naczelnym dwumiesięcznika „Język Polski”, a następnie został redaktorem i wydawcą swojego „Poradnika Językowego”, Kłopoty finansowe i pogarszający się stan zdrowia zadecydowały, że czasopismo nie ukazywało się od połowy 1923 do 1924 i w 1928. W 1931 Zawiliński postanowił przekazać wydawnictwo nowo powstałemu warszawskiemu Towarzystwu Poprawności Języka Polskiego. Zmarł kilka miesięcy po przekazaniu miesięcznika, pochowany został na cmentarzu Rakowickim.
O języku polskim W swoich pracach (głównie w: Nasz język ojczysty w przeszłości i teraźniejszości, Kraków 1919) Zawiliński krytykował używanie wyrazów obcych, w tym galicyzmów, germanizmów, rusycyzmów. Kalki językowe uważał za bardziej szkodliwe od zapożyczeń wyrazowych. Krytykował język dziennikarzy prasowych, zarzucając im lenistwo i popisywanie się obczyzną. Jednak przestrzegał przed nadmiernym puryzmem. Nie tylko czystość języka się liczy, ale przede wszystkim jego poprawność. A o poprawności językowej nie powinni decydować językoznawcy, lecz najlepsi pisarze. O język ojczysty trzeba dbać, pielęgnować go tak, jak ogrodnik pielęgnuje rośliny.
Wypowiadał się na temat słowotwórstwa w języku polskim i niemieckim, zwracając uwagę na wielką ilość wyrazów złożonych w języku niemieckim. Co prawda dają one językowi niemieckiemu „wyrazistość nadzwyczajną”, jednak powodują, że język niemiecki pozbawiony jest lekkości, która to cecha – dzięki rozwiniętej derywacji – występuje w języku polskim.
Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929)M.P. z 1929 r. nr 276, poz. 638 „za zasługi na polu pracy oświatowej i społecznej”.
Przypisy
Bibliografia Biografia na stronie „Poradnika Językowego” Anna Polakowska, Zawiliński Roman, [w:] Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom V: U–Ż, uzupełnienia, indeksy (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2004, s. 180–181 Maria Kurzeja-Świątek, Zawiliński Roman (1855–1932), „Małopolska”, tom XIV, Kraków 2012, s. 308–311. Kai Witzlack-Makarevich: Sprachpurismus im Polnischen. Ausrichtung, Diskurs, Metaphorik, Motive und Verlauf. Von den Teilungen Polens bis zur Gegenwart. Göttingen: Wallstein Verlag, 2021, ISBN 978-3-8353-3918-7 (niem.).
Linki zewnętrzne Prace Romana Zawilińskiego dostępne w Federacji Bibliotek Cyfrowych Publikacje Romana Zawilińskiego w serwisie Polona.pl
Kategoria:Galicyjscy nauczyciele Kategoria:Ludzie związani z Krakowem Kategoria:Nauczyciele związani z Krakowem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Polscy slawiści Kategoria:Urodzeni w 1855 Kategoria:Zmarli w 1932 Kategoria:Polscy puryści językowi Kategoria:Polscy językoznawcy Kategoria:Polscy leksykografowie