Menander ( Menandros, 342–291 p.n.e.) – starożytny poeta grecki, główny przedstawiciel komedii nowej i komedii charakterów.
Pochodził z rodziny, która zapewniła mu staranne wychowanie i wykształcenie. Był uczniem Teofrasta oraz przyjacielem Epikura, z którym najprawdopodobniej pełnił służbę wojskową. Duży wpływ na jego zainteresowanie teatrem miał znany komediopisarz Aleksis. Był admiratorem twórczości scenicznej Eurypidesa, który stanowił dla niego wzór i którego usiłował – oczywiście na swój sposób – naśladować. Uważa się, że Menander był podatny na wdzięki niewieście. Jego kochanką była prawdopodobnie hetera Glykera, kochanka Harpalosa. Menander zmarł tragicznie w Pireusie, w wieku 51 albo 52 lat, topiąc się podczas kąpieli. Jest autorem 108 komedii, zaginionych pod koniec starożytności, a w ostatnich stuleciach odnajdywanych wśród egipskich papirusów. Treść czterech z nich udało się współcześnie zrekonstruować.
Życie Menander był synem Diopejthesa i Hegestraty. Pochodził z ateńskiego demu Kèfisos. Urodził się za archonta Sosigenesa, to jest w roku 342/341 p.n.e. Odebrał staranne wychowanie. Jego nauczycielem był filozof z Perypatu, Teofrast. W szkole Teofrasta zaprzyjaźnił się z Demetriuszem z Faleronu (ok. 354–283), filozofem i późniejszym rządcą Aten z ramienia władcy Macedonii Kassandra. W efebii, będącej rodzajem przygotowania do służby wojskowej, zetknął się z młodym Epikurem (341–270). Znał też osobiście innego twórcę komedii nowej, Aleksisa (ok. 372–ok. 270), od którego, jak się wydaje, uczył się tajników warsztatu komediopisarskiego. Jako młody twórca podziwiał twórczość Eurypidesa, którą mógł poznawać ze sceny, i którą, jak to określa Kwintylian, w odmiennym rodzaju próbował naśladować. Zaczął pisać i wystawiać komedie w bardzo młodym wieku. Debiutował jako dwudziestolatek, za archonta Filoklesa w 322/321 roku. Pierwsze zwycięstwo odniósł w agonie scenicznym, w siedem lat po debiucie, sztuką Gniew, będącą, jak się przypuszcza, studium charakteru złośnika. W trakcie swej kariery dramatopisarskiej miał odnieść jeszcze siedem zwycięstw.
Pomimo zaproszeń na dwory mecenasów literatury i sztuki egipskich Ptolemeuszów i bliższych mu filoheleńskich władców macedońskich pozostał w Atenach. Po upadku i wygnaniu Demetriusza z Faleronu omal nie przypłacił tego wyrokiem sądowym, od którego uchronił go nieznany bliżej Telesforos, rzecznik zwycięskiego Demetriusza Poliorketesa. Plotka antyczna podaje, że był do szaleństwa czuły na wdzięki niewieście. Za jego partnerki uważa się dwie wybitne ówczesne hetery – Taide (m.in. przyjaciółkę Aleksandra Macedońskiego) i Glykerę (kochankę Harpalosa, bohatera największego skandalu epoki). Przypuszczenie to opiera się na tym, że ich imionami zatytułował dwie swoje komedie.
Był mężczyzną przystojnym, co potwierdzają jego zachowane portrety, o regularnych rysach. Miał jednak zeza, ale – jak stwierdza antyczna notatka – za to ostry umysł. Dowodem jego ciętego języka jest anegdota opowiadająca, że spotkawszy swego rywala, Filemona, który go wielokrotnie zwyciężył w agonie scenicznym, dzięki schlebianiu publiczności, miał powiedzieć: Filemonie, powiedz mi z łaski swojej, ty się nie rumienisz, kiedy nade mną odnosisz zwycięstwa? Miał niezwykłą łatwość pisania. Zapytany niedługo przed agonem przez kogoś z bliskich: Niedaleko już do Dionizjów, Menandrze, a tyś jeszcze nie stworzył komedii?, miał odpowiedzieć: Na bogów, już stworzyłem, treść ułożona, trzeba tylko jeszcze dopisać wierszyki.
Umarł w 52. roku życia (291/290 p.n.e.) w Pireusie, utopiwszy się w czasie kąpieli. Jego grób znajdujący się przy drodze z Pireusu do Aten pokazywano jeszcze pięćset lat później podróżującemu po Grecji Pauzaniaszowi. W teatrze, po śmierci poety, stanął jego brązowy pomnik.
Dorobek sceniczny Menander napisał ogółem w ciągu 32 lat około 100 sztuk (podaje się liczbę 108). Uczeni zastanawiają się, czy wszystkie były wystawiane podczas agonów w Atenach, czy może niektóre wystawiono gdzie indziej, dopuszczają też możliwość, że część z nich stanowiły utwory przeznaczone tylko do czytania. Wiadomo, że Menander zwyciężył 8 razy w agonach na Lenajach, że w 312 roku p.n.e. zajął piąte miejsce podczas Dionizjów Wielkich sztuką Woźnica i że w 302/301 roku p.n.e. wystawił Imbryjczyków jako siedemdziesiątą którąś swoją sztukę. O wystawianiu innych sztuk nic pewnego nie da się powiedzieć. Nie sposób też ustalić chronologii twórczości Menandra. Oprócz Woźnicy, Imbryjczyków i debiutanckiego Gniewu w sposób pewny można jeszcze tylko datować Odludka napisanego w roku 317/316 p.n.e. Spośród 108 sztuk pisarza znanych jest 97 tytułów, z tym że niektóre z nich odnoszą się do tej samej sztuki jak Odludek albo Mizantrop czy Kobieta z Samos albo Spokrewnienie.
Tytuły wybranych utworów Menandra thumb|Fragment papirusu z tekstem Perikeiromene (Ucięty warkocz) 976–1008 (P. Oxy. 211, II wiek) Komedie o prawdopodobnej tematyce rodzinnej Bracia (dwie komedie noszące ten tytuł) Bliźniaczki Kuzyni Panna młoda Podrzutek
Komedie o prawdopodobnej tematyce związanej z zawodami i zajęciami Rolnik Rybak Kitarzysta Fletnistka (ściślej: Grająca na aulosie) Woźnica Odźwierny Sternicy
Komedie, których tytuł wskazuje na pochodzenie postaci Kartagińczyk Karyjka (być może Płaczka z Karii) Kobieta z Samos Beotka Tesalka (być może Czarownica z Tesalii) Kreteńczyk Człowiek z Efezu Achajowie
Komedie, których tytuł wskazuje na ważną scenę w utworze Sąd polubowny Ucięty warkocz (ściślej: Dziewczyna z uciętym warkoczem) Nawiedzona przez bóstwo Podpalona
Komedie, których tytuł wskazuje na istotny rekwizyt Tarcza Pierścień Sztylet Siatka na włosy thumb|Rzymski relief przedstawiający Menandra z maskami postaci komedii nowej (I wiek p.n.e.) Komedie, których tytuł wskazuje na przywarę lub charakter postaci Gniew Pijaństwo Odludek Pochlebca Samodręk Zabobonnik Strachoput Wróg kobiet
Zachowana spuścizna Z bogatego dorobku komediopisarza zachowała się jedna komedia kompletna i trzy, których akcję można w całości odtworzyć. Są to: Kobieta z Samos (czasem zwana Samijką; Samia e Kedeia) – należąca do najwcześniejszych sztuk Menandra, napisana pomiędzy 321 a 319 rokiem p.n.e., pozbawiona początku. Odludek albo mizantrop ( Dyskolos e Misanthropos) – który zajął I miejsce na Lenajach w 317 p.n.e. Tarcza ( Aspis) – napisana po roku 314 p.n.e., z której akty IV i V zachowały się jedynie fragmentarycznie. Sąd polubowny (Sąd rozjemczy; Epitrepontes) – napisany pod koniec życia autora, przed 292 rokiem p.n.e., zachowany w 2/3.
Z dużym prawdopodobieństwem można odtworzyć treść dwunastu dalszych utworów: pierwszych Braci – zachowanych w łacińskiej przeróbce Plauta pod tytułem Stichus; drugich Braci – zachowanych w przeróbce Terencjusza również zatytułowanej Bracia (Adelphoe); Kobiety z Andros – przerobionej przez Terencjusza w Andrii, skontaminowanej z Menandrową Kobietą z Perinthos; Nieufnego (Apistos) – stanowiącego wzór Skarbu (Aulularia) Plauta; Dwakroć oszukującego (Dis exapatòn) – przerobionego na Siostry (Bacchides) Plauta, z którego odnaleziono 150 wierszy oryginału; Eunucha – którego pod niezmienionym tytułem wystawił po łacinie Terencjusz, wzbogacając go fragmentami z Pochlebcy Menandra; Samodręka (Heautontimorùmenos) – adaptowanego dla sceny rzymskiej przez Terencjusza; Pochlebcy (Kolax) – odtwarzanego na podstawie kilku papirusów i wspomnianego wyżej Terencjuszowego Eunucha; Nienawidzonego (Misùmenos) – z którego papirusy przyniosły ponad 400 wierszy, częściowo silnie uszkodzonych; Uciętego warkocza (Perikejromène) – odtwarzanego z papirusów, w których zachowało się blisko 40% utworu; Sikyończyka (Skyonios) – rekonstruowanego z dużych urywków papirusowych zawierających przeszło 400 wierszy i Kobiety przy wspólnym śniadaniu (Synaristosaj) – przerobionej przez Plauta w Komedii skrzynkowej (Cistellaria).
Odnaleziono też większe partie tekstu, liczące od jednej do kilku scen, z Chłopa (Georgòs), Herosa, Opętanej przez bóstwo (Theophorumene), Pierścienia (Daktylios), Kitarzysty (Kitharistes) i Zjawy (Phasma).
Charakterystyka twórczości Ogólna charakterystyka mały|Scena z III aktu Samijki (mozaika z Mityleny, koniec III w.) Akcja większości sztuk Menandra rozgrywa się w mieście, a dziejący się na wsi attyckiej Odludek ma również za bohaterów ateńskich mieszczan. O ile Odludek jest jeszcze komedią jednego, dominującego charakteru, z centralnym motywem uczty i ledwo naszkicowaną intrygą miłosną, to już Samijka odznacza się świetnie zbudowaną intrygą, a Tarcza jest wręcz popisem skomplikowanej i symetrycznej konstrukcji dramatycznej. Menander chętnie w swoich sztukach zaskakuje widzów. We wszystkich jego utworach występują ulubione wątki komedii nowej: uwiedzenie wolnej dziewczyny, urodzenie dziecka (w Samijce przed ślubem, w Sądzie polubownym już w trakcie trwania małżeństwa) i rozpoznanie, w Samijce nietypowe, w Tarczy podwójne (fałszywe i prawdziwe), a w Sądzie polubownym najbardziej klasyczne – rozpoznanie porzuconego dziecka. We wszystkich sztukach bardzo istotne miejsce zajmują kwestie pieniężne ukazywane w różnych układach odniesienia. W Samijce chodzi o połączenie dwóch mieszczańskich domów, w Odludku o przezwyciężenie różnic majątkowych, w Tarczy o wyzyskanie przez chciwca prawa rodzinnego i spadkowego, w Sądzie polubownym o trwonienie posagu przez męża.
Galeria postaci Menander w mistrzowski sposób portretuje nawet epizodyczne postaci swoich sztuk. Sięga po tradycyjne typy starej komedii: przemądrzałego kucharza czy pseudo-lekarza (w Tarczy), ale też rozwija na wiele sposobów galerię postaci komedii nowej. Wśród starców jest rozpieszczający syna i nie umiejący się gniewać Demeas oraz zapalczywy, wodzony za nos przez kobiety Nikeratos, jest zgryźliwy, uciekający od ludzi Knemon i pobłażliwie ironiczny sybaryta Kallipides. Jest niezbyt zaradny, manipulowany przez niewolnika Chajrestrat i jego skąpy i chciwy brat Smikrines, krętacz i hipokryta, i jeszcze jeden Smikrines obsesyjnie skupiony na posagu swej córki. Postaci młodzieńców nie są tak wyraźnie zarysowane, więcej pomiędzy nimi podobieństw. Przeważnie egzaltowani, jak Sostrat czy Chajreas, zdarzają się też twardo stąpający po ziemi, doświadczeni przez los jak Gorgiasz, niezbyt zaradni życiowo, czasem całkiem bierni, zasadniczo szlachetni. Nie ma wśród nich czarnych charakterów, a jeśli nawet jak Charisjos uwiodą dziewczynę, potrafią się do tego przyznać i zadośćuczynić. Córki obywatelskie są w komediach Menandra postaciami najczęściej bezimiennymi, a często też niemymi. Jedynie Pamfile w Sądzie polubownym ma imię i wyrazistszą osobowość eleganckiej, dumnej mężatki, cierpiącej z powodu porzucenia dziecka i stającej w obronie krzywdzącego ją męża. Postaciami niemymi są też matki. Epizodycznie Menander traktuje piastunki. Natomiast niezwykle plastycznie przedstawia hetery Chrysis i Habrotonon, sprytne, obrotne, często śmiałe, marzące o zmianie swego statusu społecznego. Najbogatszą chyba galerię typów przedstawia w sztukach Menandra grupa niewolników. W czterech zachowanych sztukach jest ich aż dziewięciu. Jest wśród nich uciekający i biorący baty Pyrrias, ciężko myślący pasterz Daos i wyszczekany węglarz Syriskos, nieufny i podejrzliwy Getas, niewolnik wiejski i jego miejskie przeciwieństwo, znający słabostki swoich państwa, oblatany, nie lubiący wysiłku Getas. Sprytny, ale sfrustrowany niepowodzeniami Onesimos, zżyty ze swym paniczem, ale bojący się o własną skórę Parmenon i wreszcie będący głównym bohaterem Tarczy Daos, rozgrywający trudną partię z bratem swego pana Smikrinesem, czarnym charakterem sztuki.
left|thumb|Arystofanes, mistrz komedii staroattyckiej, oraz Menander, mistrz komedii nowej
Arystofanes i Menander