thumb|Jewhen Konowalec Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów () – ukraińska skrajnie prawicowaZ. Wojnowski, The Near Abroad. Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956-1985, 2017, s. 12. nacjonalistyczna organizacja polityczno-wojskowa założona w 1929 w Wiedniu.
OUN kierowała się ideologią integralnego ukraińskiego nacjonalizmuPrzez część badaczy uznawanego za odmianę faszyzmu. Por. Wiktor Poliszczuk: Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. t. 1, Zasady ideologiczne nacjonalizmu ukraińskiego. Ukraiński ruch nacjonalistyczny: struktura organizacyjna i założenia programowe, Toronto 1998, , passim; John A. Armstrong: Ukrainian Nationalism. wyd. II, Columbia University Press, New York 1963, s. 19, 280 [za:] Władysław Filar: Rozwój ukraińskiego ruchu niepodległościowego na Wołyniu w latach 1939–1944. Powstanie UPA, [w:] Polska – Ukraina: trudne pytania t. 1–2, Warszawa 1998, , s. 89, przyp.2.Uzgodnienia i rozbieżności między historykami polskimi i ukraińskimi zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej Warszawa, 6–10 listopada 2001, [w:] Polska – Ukraina: trudne pytania t. 9, Warszawa 2002, , s. 409., dążąc do zbudowania na ziemiach uznawanych przez nią za ukraińskie niepodległego państwaOUN miała zmierzać do „odzyskania, budowy, obrony i powiększenia „niezależnego, zjednoczonego państwa ukraińskiego” (Ukrajinska Samostijna Soborna Derżawa – USSD), które miało objąć wszystkie „ukraińskie ziemie etnograficzne”, czyli te, które we wczesnym średniowieczu były, zdaniem nacjonalistów, zasiedlone przez Ukraińców. Zastrzeżono, iż granice przyszłego państwa muszą być jak najlepsze do obrony, co, jak się wydaje, oznaczało przyznanie sobie prawa do włączenia w jego skład także ziem nawet przez nacjonalistów nie uznawanych za ukraińskie. O imperialnych pokusach, czy wręcz fantazjach istniejących wśród nacjonalistów ukraińskich świadczy również opinia wyrażona przez jednego z teoretyków wojskowych OUN płk. Mychajła Kołodzynskiego w pracy pt. „Ukraińska doktryna wojenna”: „Chcemy nie tylko opanować ukraińskie miasta, ale stratować ziemie wroga, zdobyć wrogie stolice i na ich zgliszczach oddać salut Imperium Ukraińskiemu. Chcemy wygrać wojnę wielką i okrutną, wojnę, która zrobi z nas włodarzy Europy Wschodniej”, [w:] o ustroju zbliżonym do faszyzmuBandera dążył do uczynienia z Ukrainy jednopartyjnej faszystowskiej dyktatury bez mniejszości narodowych – Timothy Snyder, A Fascist Hero in Democratic Kiev, [w:] The New York Review of Books .. W praktyce działała konspiracyjnie, głównie w II Rzeczypospolitej a także na emigracji (m.in. Czechosłowacja), prowadząc działalność szkoleniową, propagandowo-oświatową, terrorystyczną i dywersyjnąP. Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935–1945, Poznań 2014, s. 390..
W 1940 doszło do rozłamu OUN na dwie frakcje, następnie organizacje: OUN-B (banderowców pod przywództwem Stepana Bandery) oraz OUN-M (melnykowców pod przywództwem Andrija Melnyka).
Historia Powstała w 1929 roku w wyniku połączenia radykalnych grup nacjonalistów. OUN powstała na I Kongresie OUN w dniach 27 stycznia – 3 lutego 1929 w Wiedniu, w wyniku połączenia trzech emigracyjnych organizacji: Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) Związku Ukraińskiej Młodzieży Nacjonalistycznej (SUNM) Legii Ukraińskich Nacjonalistów (LUN)
Struktura organizacyjna Najwyższą władzą OUN był Wielki Kongres. Na kongresie delegaci wybierali zarząd – Prowid OUN (Prowid Ukraińskich Nacjonalistów, PUN) jako organ wykonawczy, oraz ustalali kierunek polityczny i taktykę organizacji. W razie potrzeby zwoływany był Kongres Nadzwyczajny, który rozpatrywał szczególnie ważne problemy polityki OUN.
W okresie między kongresami najwyższą władzę w organizacji piastował Główny Prowid OUN, na czele którego stał przewodniczący zarządu (prowidnyk). Główny Prowid kierował pracą organizacji.
Całe terytorium Ukrainy zostało podzielone na „kraje”, które były najwyższymi jednostkami administracyjnymi w strukturze terytorialnej OUN. Tereny II RP podlegały Krajowi II (Małopolska Wschodnia) oraz III (Wołyń, Południowe Polesie, Chełmszczyzna, Podlasie Lubelskie). Na czele poszczególnych „krajów” stały Krajowe Kierownictwa OUN, które podlegały bezpośrednio Głównemu Prowodowi.
W skład Krajowego Kierownictwa wchodzili: prowidnyk – przewodniczący Prowodu zastępca krajowego prowidnyka referent wojskowy – organizator szkoleń wojskowych referent bezpieczeństwa, któremu podlegał wewnętrzny aparat kontrwywiadowczy OUN na terytorium kraju referent gospodarczy – organizator zaopatrzenia żywnościowego i materiałowego oraz poboru podatków od ludności ukraińskiej na cele organizacyjne referent organizacyjny – kierownik aparatu organizacyjno-mobilizacyjnego referent propagandy
Kraj dzielił się na okręgi, w strukturze OUN było 12 okręgów, którymi kierował prowid okręgowy, o podobnym składzie i strukturze jak Prowid Krajowy.
Okręgi dzieliły się na nadrejony. Nadrejonem kierował nadrejonowy prowid w składzie: prowidnyk, referent wojskowy, referent B, referent gospodarczy, referent organizacyjny, referent propagandowy, referent służby zdrowia.
Każdy nadrejon obejmował kilka rejonów. Na szczeblu rejonu istniał prowid rejonowy, którego struktura organizacyjna była podobna do prowodu nadrejonowego.
Najmniejszą jednostką terenową podziału administracyjnego OUN była stanica, która obejmowała 1–2 wsie. Wyższą jednostką był kuszcz, w którego skład wchodziło od 4 do 7 wsi.
Według Barbary Stoczewskiej organizacja funkcjonowała według wzorca faszystowskiego (gdyż wódz-prowidnyk miał nieograniczoną władzę)B. Stoczewska, Ukraina i Ukraińcy w polskiej myśli politycznej. Od końca XIX wieku do wybuchu II wojny światowej, Kraków 2013, s. 190..
Lucyna Kulińska, powołując się na Wiktora Poliszczuka twierdzi, że na arenie międzynarodowej OUN wchodziła w skład międzynarodówki faszystowskiej o nazwie Zjazd Zagranicznych Narodowych Socjalistów z siedzibą w Stuttgarcie, pod patronatem Josepha GoebbelsaLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna ukraińskich organizacji nacjonalistycznych w Polsce w okresie międzywojennym, [w:] „Biuletyn IPN”, nr. 7–8 lipiec – sierpień 2010, s. 57.. O przynależności OUN do tej międzynarodówki pisze Adam PodhajeckiA. Podhajecki, OUN i UPA pod skrzydłami III Rzeszy, Warszawa 2013, s. 18., jak również Czesław PartaczCz. Partacz, Istota banderyzmu czyli ukraińskiego integralnego nacjonalizmu, [w:] Religia-polityka-naród. Studia nad współczesną myślą polityczną, red. R. Łętocha, Kraków 2010, s. 256..
Członkowie Członków OUN dzielono według stopnia wtajemniczenia. Kandydat do OUN musiał najpierw odbyć szereg szkoleń ideologicznych i 6-miesięczny staż, podczas którego poddawano go różnym próbom. Po ukończeniu, i zaaprobowaniu jego kandydatury przez 2/3 członków koła, mógł zostać szeregowym członkiem i nosić odznakę – tryzub.
Członków dzielono na trzy kategorie wiekowe: pionierów (8–15 lat) junaków (15–21 lat) pełnoprawnych członków (powyżej 21 lat)
Działalność w II Rzeczypospolitej thumb|Relacja prasowa z rozpoczęcia procesu w sprawie zabójstwa Bronisława Pierackiego 20 listopada 1935 thumb|Stepan Bandera thumb|Andrij Melnyk Celem OUN była walka z Polską, Rumunią oraz ZSRR w celu utworzenia niepodległej UkrainyP.R. Magocsi, A History of Ukraine, s. 597. (w granicach – od Donu aż po Małopolskę), poprzez m.in. oderwanie od państwa polskiego województw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiegoFlorentyna Rzemieniuk: Unici Polscy 1596–1946, Siedlce 1998, s. 202, 204, 210..
Historyk ukraiński Kost Bondarenko uważa, że początkowo była ona finansowana przez ZSRR bezpośrednio, bądź też pośrednio – poprzez litewskiego prezydenta i dyktatora Antanasa Smetonę, co wpisywało się w stalinowską politykę osłabienia głównego wroga – PolskiO finansowaniu OUN przez Związek Radziecki na portalu Regnum (j.ros).. OUN częściowo była wspierana także przez międzywojenne państwo litewskie, poprzez przekazywanie jej (tylko w 1930 roku) co drugi miesiąc trzystu dolarów, a także pokrywanie kosztów utrzymania ich reprezentanta (Josyfa Rewiuka) i lokalu w stolicy Litwy Kownie (w Kownie także był drukowany nielegalny organ prasowy UWO „Surma”, przemycany później do Małopolski Wschodniej)Karol Grunberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 395, 421, 423-425.. OUN cieszyła się także przychylnością czechosłowackiego prezydenta Tomáša Masaryka i ludzi z jego otoczeniaGrzegorz Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej w 1930 r., „Zeszyty Historyczne”, nr 135, s. 8–9, 11–12, 19.. OUN była od początku w II Rzeczypospolitej organizacją nielegalną i opowiadała się przeciwko polityce ugody polsko-ukraińskiej, reprezentowanej przez ze strony ukraińskiej przez UNDO – ukraińską partię legalnie działającą w Polsce (byli petlurowcy i umiarkowane partie z Małopolski Wschodniej), ze strony zaś polskiej – przez wpływową część obozu piłsudczyków z Tadeuszem Hołówką – wiceprezesem BBWR i Henrykiem Józewskim, byłym członkiem rządu URL, długoletnim (1928–1938) wojewodą wołyńskim i redakcją Buntu Młodych, później Polityki pod redakcją Jerzego Giedroycia (oprócz niego – Adolf Bocheński, Aleksander Bocheński, Piotr Dunin Borkowski, Ksawery Pruszyński i in.). Polityka ugody polsko-ukraińskiej zaistniała po zmianie polityki wewnętrznej ZSRR w 1929 r. – odejście przez bolszewików od polityki ukrainizacji, rozpoczęcie przymusowej kolektywizacji rolnictwa i w konsekwencji klęski głodu na Ukrainie sowieckiej (1932–1933).
OUN realizując politykę przeciwną zbliżeniu polsko-ukraińskiemu na przełomie 1929/1930 roku wystąpiła z hasłem: „Na słowne argumenty żaden Polak nie będzie wrażliwy, na terror wszyscy”. Było to preludium do szeroko zakrojonych zamachów (chociaż akcje sabotażowe na mniejszą skalę zdarzały się już wcześniej) polskie obiekty administracyjne, tory kolejowe, mosty, urzędy pocztowe, słupy telefoniczne. Celem głównym było „Wygnanie Lachów za San”, oraz zniszczenie pojawiających się postaw ugodowych społeczności ukraińskiej wobec państwa polskiego i pokazania żywotności ukraińskiej organizacjiGrzegorz Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej w 1930 r., „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 135, s. 9.. Według sprawozdań policji między lipcem a październikiem 1930 dokonanych zostało 186 aktów terroru: 1 napad na ambulans pocztowy, 8 sabotaży na torach, 14 na liniach energetycznych i telefonicznych (zwalanie słupów), 155 podpaleń mienia (w dużej mierze stogi siana, zabudowania gospodarcze), 8 usiłowańJan Pisuliński, Pacyfikacja w Małopolsce Wschodniej na forum Ligi Narodów w: Zeszyty Historyczne, zeszyt 144, Paryż 2003, wyd. Instytut Literacki, ISSN 0406-0393, s. 110.. Przeważająca większość akcji sabotażowych polegała na podpaleniu stogów siana i innych zabudowań gospodarczych. W przeciwieństwie do poprzednich wystąpień UWO nie stosowano przemocy wobec ludziJan Pisuliński, Pacyfikacja w Małopolsce Wschodniej na forum Ligi Narodów w: Zeszyty Historyczne zeszyt 144, Paryż 2003, wyd. Instytut Literacki, ISSN 0406-0393, s. 110..
Konsekwencją drugiego wystąpienia UWO była przeprowadzona przez władze polskie w okresie pomiędzy 16 września 1930 a 30 listopada 1930 pacyfikacja Małopolski Wschodniej. Działania policji ujawniły, że także niektórzy działacze UNDO, Płastu, Łuha, jak i liczni uczniowie ukraińskich szkół byli zaangażowani w działania terrorystyczneGrzegorz Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej, „Zeszyty Historyczne”, nr 135, s. 8–9, 11–12, 19.. W działalność OUN zaangażowała się większość czynnej politycznie młodzieży ukraińskiej w II RPS. Yekelchyk, Ukraina, s. 172..