Orland szalony

Orland szalony (Orlando furioso) – włoski epos rycerski, najdłuższy znany epos europejski [46 pieśni, 38 736 wersów w formie rymowanej oktawy (ottava rima) według wzoru abababcc napisany przez Ludovica Ariosta.

Opisuje przygody Orlanda, paladyna króla Franków, Karola, walki z najazdem muzułmańskim oraz nieodwzajemnioną miłość Orlanda do Angeliki, królewny z Orientu. Epos zawiera również wiele rozbudowanych dygresji (szczególnie przygody Rudgera (Ruggiero) i Bradamanty (Bradamante), przodków panującej w Ferrarze rodziny d’Este, patronów poety), wiele elementów fantazji i magii oraz walki dobra ze złem.

Po raz pierwszy wydany w 1516 w Ferrarze, wersja ostatnia 1532, oprócz tego Pięć pieśni (Cinque canti) pominięte przez poetę, ale wydane pośmiertnie przez jego syna Virginio Ariosto. Polskie tłumaczenie Piotra Kochanowskiego (bratanka poety Jana Kochanowskiego) wydane zostało w połowie (pieśni I–XXV) w 1799, a w całości w 1905.

Okoliczności powstania Orlando i paladynowie Karola Wielkiego byli już dobrze znani dworowi w Ferrarze, dzięki Orlandowi zakochanemu Mattea Boiarda, kiedy w 1505 Ludovico Ariosto zaczął pisać nowy poemat o ich przygodach. Ariosto pomyślał swój utwór jako kontynuację Orlanda zakochanego, choć utwór nigdy nie stał się zwykłą kontynuacją poematu Boiarda. Ariosto nie kontynuował wszystkich wątków Boiarda. Nawet sam wybór Angeliki na postać otwierającą fabułę nie był oczywisty, wobec tego, że Boiardo nie wspomina już o niej w drugiej i trzeciej części swego dzieła.

Prace nad poematem rozpoczął Ariosto pomiędzy 1504 a 1507 rokiem. Pierwsza pewna wzmianka o nim pochodzi z 3 lutego 1507 roku. Wiadomość o ukończeniu utworu przekazał ówczesny mecenas poety kardynał Hipolit d’Este w liście z 17 września 1515 roku do markiza Mantui Franciszka II Gonzagi. 40 pieśni Orlanda szalonego zostało wydanych przez Giovanniego Mazocca 22 kwietnia w Ferrarze. Poeta dedykował swoje dzieło Hipolitowi d’Este.

Drugie wydanie utworu ukazało się w Ferrarze 22 lutego 1521 nakładem mediolańskiego drukarza Giovanniego Battisty da la Pigna. Autor dokonał przy okazji tego wydania znaczących korekt językowych. Treść utworu pozostała niezmieniona, pomimo tego, że Ariosto w latach 1518–1519 dopisał pięć pieśni, których jednak nigdy nie włączył do tekstu poematu, prawdopodobnie ze względu na ich odmienny charakter.page=2|thumb|Ludowika Aryosta Orland szalony przekładania Piotra Kochanowskiegoed. Jan Czubek 1905t. 1–3: DjVu 6,34 MB|link=Plik:Ludowika_Ariosta_Orland_szalony.djvu%3Fpage=2

1 października 1532 roku ukazało się trzecie wydanie poematu. Przygotowując to wydanie utworu Ariosto dokonał gruntownej rewizji języka poematu, skierowanego głównie do odbiorcy toskańskiego i lombardzkiego, w duchu zaleceń Piotr Bemba, który w swojej Prose della volgar lingua, dawał wskazówki, mające na celu stworzenie języka narodowego. Ariosto wzbogacił to wydanie utworu o sześć pieśni (IX-XI, XXXII-XXXIII, XXXVII, XLIV-XLVI), liczne drobne epizody i korekty stylistyczne oraz komentarze do aktualnych wydarzeń politycznych.

Fabuła Pieśń I Orland przybywa z Angeliką do Paryża. Z powodu sporów o dziewczynę pomiędzy Orlandem a Rynaldem, cesarz Karol oddaje ją pod opiekę margrabiemu bawarskiemu, obiecując ją temu, kto się bardziej wykaże w wojnie z Saracenami. Angelika ucieka konno do lasu. Spotyka najpierw, wędrującego pieszo po walce z Rugierem, Rynalda. Ucieka przed nim i trafia na Ferata szukającego hełmu w strumieniu. Ferato staje w jej obronie. Angelika ucieka jednak w trakcie pojedynku. Rynald z Feratem zaprzestają więc walki i udają się na poszukiwanie dziewczyny. Ferato trafia ponownie nad strumień, w którym szukał hełmu Argalia. Duch zabitego przeciwnika przypomina mu, że miał mu go zwrócić po czterech dniach. Ferato przysięga zedrzeć hełm z głowy Orlanda.

Angelika natrafia z kolei na Sakrypanta, który żali się na brak wzajemności z jej strony. Angelika postanawia skorzystać z jego pomocy. Sakrypant chce ją wykorzystać, gdy już znalazła się w jego mocy, nadjeżdża jednak biały rycerz, który zabija pod nim konia w pojedynku. Sakrypant popada w jeszcze większe zawstydzenie, gdy dowiaduje się, że jego pogromcą była kobieta – Bradamanta. Sakrypanta i Angelikę odnajduje w lesie koń Rynalda, Bajard, który poznawszy dziewczynę, pozwala się dosiąść. Sakrypant z Angeliką wędrują przez las na Bajardzie, aż napotykają Rynalda.

Pieśń II Obaj mężczyźni stają do pojedynku o Bajarda i Angelikę. Sakrypant na Bajardzie nie potrafi pokonać przeciwnika, ponieważ koń nie chce szkodzić swemu panu. Angelika obawiając się, że Rynald wygra ucieka. Wkrótce trafia na pustelnika, który wysyła do walczących diabła, który powiadamia ich, że Angelika uciekła do Paryża. Rynald na Bajardzie udaje się za nią w pogoń. Stolica jest oblężona przez wojska Agramanta. Cesarz posyła swego paladyna po pomoc do Anglii. Gwałtowna burza zatrzymuje Rynalda po wyjściu z portu Calais.

Poszukująca Rugiera Bradamanta trafia na rycerza Pinabela. Rozpacza on po stracie ukochanej, którą porwał mu skrzydlaty rycerz. Z pomocą zaofiarowali mu się Rugier i Gradaso. Zostali jednak pokonani przez rycerza na hipogryfie. Bradamanta oferuje Pinabelowi pomoc. Tak bardzo pragnie uwolnić Rugiera, że odmawia delegacji z jej rodzinnego miasta, zagrożonego najazdem króla Marsylego. Pinabel, dowiedziawszy się, że nieznany rycerz pochodzi ze znienawidzonego Chiaromonte, zastawia na Bradamantę śmiertelną pułapkę. Dziewczyna wpada do głębokiej pieczary, jednak wbrew oczekiwaniom Pinabela nie traci życia.

Pieśń III mały|Melissa ukazuje Bradamancie jej sławnych potomków. W pieczarze Bradamanta spotyka czarodziejkę Melissę, która przepowiada jej, że z jej małżeństwa z Rugierem powstanie znakomity ród Estów. Merlin, którym opiekuje się Melissa, ukazuje Bradamancie zjawy jej potomków wśród licznych Azzów, Obizzów, Fulków i Albrechtów, poeta zwraca szczególną uwagę na Mikołaja III, Borsa, Herkulesa I i Alfonsa I oraz swego chlebodawcę biskupa Hipolita. Melissa poucza Bradamantę, że aby uwolnić ukochanego musi zabić Berulla i odebrać mu zaczarowany pierścień króla libijskiego Agramanta. Kobiety rozstają się pod Bordeaux. Bradamanta spotyka w jednej z gospód Brunella.

Pieśń IV Bradamanta zwierza się Brunellowi, że chce walczyć ze skrzydlatym rycerzem. Brunello ofiaruje się za przewodnika. Gdy nadchodzi moment, by zabić Brunella, Bradamanta ogranicza się do przywiązania go do drzewa i odebrania mu pierścienia. Dzięki pierścieniowi dziewczyna nie ulega czarom przeciwnika, udaje oślepioną, a gdy czarownik do niej podchodzi, bierze go do niewoli. Pojmany wyznaje, że jest Atlantem, ojcem Rugiera. Chcąc ochronić syna przed złym losem zamknął go w zaczarowanym zamku w towarzystwie dam i rycerzy, których porwał dla rozerwania go. Kiedy Bradamanta zbliża się do Rugiera, Atlant podsyła hipogryfa, który bierze jego syna na swój grzbiet i ulatuje w przestworza.

Rynald zostaje wyrzucony przez burzę w północnej Szkocji. Błąkając się po lesie trafia do opactwa, w którym dowiaduje się, że zgodnie ze szkockim prawem, córka króla Szkocji, Ginewra, oskarżona o cudzołóstwo, ma być stracona, jeśli nie zjawi się śmiałek, który stanie do pojedynku w jej obronie. Rynald w towarzystwie przewodnika udaje się do Saint Andrews. Po drodze ratuje z rąk zbójców młodą dziewczynę.

Pieśń V mały|Polineks i Dalinda udająca swą panią. Dziewczyna ma na imię Dalinda i była służącą księżniczki Ginewry. Jej kochanek, Polineks, poprosił ją, by pomogła mu w poślubieniu księżniczki i zostaniu królem Szkocji. Kiedy jednak dowiedział się, że księżniczka kocha Ariodanta, postanowił się zemścić. Poprosił kochankę, by udając księżniczkę, spuściła mu z balkonu sznurową drabinkę. Ariodant, widząc zdradę ukochanej, rzuca się ze skały w przepaść. Jego brat Lurkani oskarża księżniczkę przed królem o cudzołóstwo. Gdy Rynald dociera do stolicy właśnie w szranki o honor księżniczki staje tajemniczy czarny rycerz. Rynald nakazuje rozdzielić walczących i wyjawia zgromadzonym prawdę. Staje do walki z Polineksem i strąca go z konia. Umierający Polineks przyznaje się do wszystkiego.

Pieśń VI Czarnym rycerzem okazuje się Ariodant, który wprawdzie rzucił się ze skały, ale wpadł w morze i przeżył. Podczas pobytu u pustelnika usłyszał o oskarżeniu brata i postanowił bronić ukochanej. Król oddaje mu córkę za żonę, na prośbę Rynalda przebacza także Dalindzie.

Tymczasem Rugier, niesiony przez hipogryfa ląduje na Sycylii. Przywiązuje wierzchowca do drzewa mirtu, który skarży się na ból. Okazuje się być Astolfem przemienionym w drzewo przez czarodziejkę Alcynę, która najpierw go pokochała, a następnie porzuciła. Rugier, aby ratować Astolfa, kuzyna ukochanej Bradamanty, udaje się do czarodziejki Logistylli, walczącej z siostrami Alcyną i Morganą. Zaatakowany po drodze przez występki uległby, gdyby nie pomoc pięknych dam: Piękności i Łaski, które proszą go o uwolnienie wyspy od siłaczki Eryfilli.

Pieśń VII Rugier pokonuje Eryfillę, a dwie piękne przewodniczki wiodą go do cudownego zamku Alcyny. Na jej widok Rugier, mimo ostrzeżeń Astolfa, traci głowę dla pięknej czarodziejki, zapominając nawet o ukochanej Bradamancie. Spędza odtąd czarowne dni i noce przy boku Alcyny, w jej łożu, na ucztach i polowaniach. thumb|Ilustracja Gustave’a Dorégo

Zrozpaczona Bradamanta, która nigdzie nie umie odnaleźć ukochanego natyka się na Melissę, która przedstawia jej, jaki los spotkał Rugiera i przyrzeka go uwolnić przy pomocy czarodziejskiego pierścienia Atlanta. Pod postacią ojca, Melissa łaje Rugiera za jego bezczynność i nakazując mu włożyć pierścień ukazuje mu, że piękno Alcyny jest tylko złudzeniem. Rugier udaje się do Logistylli.

Pieśń VIII Alcyna wyrusza na morze, by zatrzymać ukochanego Rugiera. Melissa wchodzi do pozostawionego bez straży zamku i uwalnia zaklętych w zwierzęta i rośliny rycerzy, w tym Astolfa. Po odnalezieniu złotej włóczni Argalii udaje się na hipogryfie do Logistylli.

W tym czasie Rynald prosi króla Szkocji i króla Anglii Ottona o pomoc dla cesarza Karola. Jego prośba spotyka się z przychylnością chrześcijańskich władców.

Angelika ucieka od pustelnika, ten jednak posyła w jej konia demona, który kieruje koniem wbrew życzeniom jeźdźca i sprowadza Angelikę na skalistą wyspę. Pustelnik przybywa tam za nią, aby ją pozbawić czci, ale nic nie może zdziałać. Tymczasem mieszkańcy Ebudy, którzy każdego dnia muszą ofiarowywać straszliwej orce, morskiemu potworowi dziewicę, znajdują Angelikę i wtrącają ją do wieży.

Tymczasem, w oblężonym Paryżu, Orland widzi we śnie Angelikę błagającą go o pomoc. Ubiera się i opuszcza miasto, wyruszając na poszukiwanie ukochanej.

Pieśń IX Orland wyrusza w stronę Ebudy, niesprzyjający wiatr znosi jego okręt na wybrzeże holenderskie, gdzie spotyka księżniczkę Olimpię. Po śmierci jej ojca Holandię najechał fryzyjski książę Arbant, który zażądał ręki Olimpii. Olimpia. Ta, zakochana w Birenie, odmówiła. Jej doradcy porozumieli się jednak z królem Fryzji, Cimoskiem, i dla zapobieżenia wojnie wydali ją za Arbanta. Olimpia zabiła swego męża we śnie. Cimosk najechał Holandię i uwięził Birena, żądając za jego uwolnienie głowy Olimpii. Księżniczka jest gotowa oddać życie za ukochanego, chce mieć jednak pewność, że Biren zostanie uwolniony. Orland podejmuje się uratować oboje. Przybywa na dwór króla Fryzji i wyzywa go na pojedynek. Król posyła przeciw niemu swoje oddziały, a po ich rozbiciu wyrusza osobiście ze śmiercionośną rurą zabijającą na odległość. Orland pokonuje go i wyrusza w kierunku Ebudy, a niegodną rycerskiego honoru broń Cimoska wrzuca do morza.

Pieśń X mały|Rugier broniący Angeliki przed orką. Biren okazuje się niewierny. Zakochuje się w czternastoletniej córce króla fryzyjskiego. Podczas podróży morskiej jego okręty przybijają do wyspy, na której Biren każe postawić namiot dla siebie i swej żony. W nocy potajemnie odpływa zostawiając Olimpię samą.