thumb|Hejnał Tomaszowa Mazowieckiego. Tomaszów Mazowiecki – miasto w Polsce, w województwie łódzkim, siedziba powiatu tomaszowskiego i gminy wiejskiej Tomaszów Mazowiecki. Czwarte pod względem ludności miasto w województwie i drugie z bezpłatną komunikacją miejską. W Tomaszowie Mazowieckim znajduje się jedyny w Polsce całoroczny tor do uprawiania łyżwiarstwa szybkiego – Arena Lodowa Tomaszów Mazowiecki, od kilku lat gospodarz Pucharu Świata w tej dyscyplinie, oraz Mistrzostw Europy w „żużlu na lodzie”. Jesienią w mieście odbywa się międzynarodowy festiwal Love Polish Jazz. Jedno z siedmiu miast w Polsce z policją konną.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto było zamieszkiwane przez 57 438 osób.
Toponimia thumb|Województwo mazowieckie w Królestwie Polskim (1821 rok). Nazwę „Tomaszów Mazowiecki” miasto otrzymało wraz z prawami miejskimi w 1830 roku. Drugi człon nazwy nadano dla odróżnienia nowego miasta od istniejącego od XV wieku Tomaszowa Lubelskiego. „Mazowiecki” wybrano ze względu na ówczesną przynależność administracyjną. Po wojnach napoleońskich na mocy ustaleń kongresu wiedeńskiego, od 1816 roku osada hutnicza Kuźnice Tomaszowskie znalazła się na terenie województwa, później guberni mazowieckiej w ramach Królestwa Polskiego podległego Rosji. Miasto położone jest na styku trzech krain historyczno-kulturowych: ziemi sieradzkiej (centrum i dzielnice miasta Tomaszów Mazowiecki po lewej stronie Pilicy i na południe od Wolbórki); ziemi łęczyckiej (dzielnice miasta po lewej stronie Pilicy i na północ od Wolbórki); ziemi sandomierskiej, która jest częścią Małopolski (przedmieścia miasta po prawej stronie Pilicy). Do 1830 roku kolejne dzielnice wytyczane przez Ostrowskich na wschód i zachód od Kuźnic Tomaszowskich, po prawej stronie Wolbórki określano „Tomaszowem” od imienia Tomasza Ostrowskiego – twórcy pierwszego przemysłu (metalurgii)Ryszard Rosin, Warunki naturalne i przeszłość okolic Tomaszowa Mazowieckiego do końca XVIII w., [w:] Tomaszów Mazowiecki: dzieje miasta, red. nauk. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980, 14; A. Żebrowska, Rozwój przestrzenny miasta, [w:] ibidem, s. 45.. Półoficjalnie, na przykład na widokówkach rycinowych, później w opisach pierwszych fotografii miasta, spotkać się można z nazwami „Tomaszów Rawski” lub „Tomaszów Piotrkowski”. Oba określenia również odnoszą się do ówczesnej przynależności administracyjnej – w latach 1816–1866 do obwodu, następnie powiatu rawskiego; a od 1867 do I wojny światowej do guberni piotrkowskiej. Nieoficjalnie, Tomaszów nazywano również „Fabrycznym” co odwoływało się do jego metalurgiczno-włókienniczej genezy. Funkcjonował nawet swoisty slogan promocyjny „Miasto fabryczne Tomaszów”, co w dziewiętnastowiecznych realiach miało odróżniać nowoczesną gospodarkę Tomaszowa, od okolicznych osad targowo-rzemieślniczych.
Nazwy miasta w innych językach spotykane w źródłach: lub Томашов-Мазовецкий, ; rzadko Tomaschow an der Piliza, od 1941 do 1945 roku Tomaschow Mazowiecki, , .
Herb
thumb|Odsłonięty w czerwcu 2026 roku przy głównym placu miasta pomnik Panny na Niedźwiedziu, symbolu miasta. Odsłonięcie pomnika nastąpiło w setną rocznicę ustanowienia herbu Rawicz, herbem miasta. Autorem rzeźby jest Zbigniew Dudek. W 1926 roku, tuż przed 100-leciem uzyskania praw miejskich, nadano Tomaszowowi herb. Z herbem wiąże się legenda. Faktycznie istniejąca angielska księżniczka Klotylda (wnuczka Mieszka I i Dobrawy, legendarna przodkini założycieli Tomaszowa – Ostrowskich), miała zostać skazana na pożarcie przez nieoswojonego niedźwiedzia, w związku z obawami brata księżniczki – Harolda, o rozproszenie spadku po ojcu Knucie Wielkim. Jednak dzikie zwierzę miało nie dość, że nie zaatakować Klotyldy to oswobodziło ją z pęt, a następnie – pozwalając się dosiąść – tryumfalnie uwolniło z opresji prześladowców. Do legendy z niedźwiedziem nawiązuje obecnie również logotyp komunikacji miejskiej w Tomaszowie. Faktem historycznym jest pojawienie się herbu Rawicz, którego częścią jest panna na niedźwiedziu, już przed rokiem 1109 za panowania Bolesława Krzywoustego. Herb Tomaszowa nadano za zgodą spadkobiercy założycieli miasta.
Hejnał Od września 2020 roku miasto ma hejnał. Jego kompozytorem jest Kamil Wrona. Pierwsze wykonanie hejnału nastąpiło w południe 8 września 2020 roku podczas uroczystości 190. rocznicy nadania Tomaszowowi praw miejskich. 24 września Rada Miasta jednogłośnie przegłosowała projekt uchwały w sprawie ustanowienia „Hejnału Tomaszowa Mazowieckiego” oraz zasad jego użycia. Tym samym hejnał jako oficjalny symbol miasta, rozbrzmiewa z miejskiego ratusza codziennie w południe. Odgrywany jest również podczas uroczystości miejskich.
Położenie Tomaszów Mazowiecki położony jest w południowo-wschodniej części województwa łódzkiego. Przez zachodnią dzielnicę Tomaszowa przebiega droga ekspresowa S8 tzw. gierkówka, która jest istotnym traktem komunikacyjnym wpływającym na lokalizacje w mieście dużych przedsiębiorstw. W 2012 roku gierkówka została od podstaw przebudowana. Do miasta utworzono trzy węzły: Tomaszów Mazowiecki Południe, Tomaszów Mazowiecki Centrum, Tomaszów Mazowiecki Północ.
Odległości od Tomaszowa Mazowieckiego do najważniejszych miast Polski w linii prostej:
Łódź – 47 km Warszawa – 104 km Kraków – 164 km Wrocław – 212 km Poznań – 233 km Gdańsk – 328 km Szczecin – 425 km Lublin – 181 km Bydgoszcz – 223 km Białystok – 278 km Katowice – 159 km Rzeszów – 216 km Toruń – 190 km Kielce – 85 km Olsztyn – 252 km Zielona Góra – 313 km Opole – 174 km
90 km dzieli Tomaszów od geometrycznego środka Polski, do którego podróż samochodem trwa godzinę, natomiast odległość do Morza Bałtyckiego wynosi 450 km (podróż samochodem trwa około 5–6 godzin). Odległość do najważniejszych gór polskich wynosi 300 km do Sudetów, a do Karpat 350 km.
Położenie fizycznogeograficzne Miasto leży na terenie dwóch podprowincji fizycznogeograficznych: Niziny Środkowopolskiej i Wyżyny Małopolskiej i dwóch mezoregionów tzw. Równiny Piotrkowskiej w kierunku zachodnim i Doliny Białobrzeskiej w kierunku wschodnim należącej do makroregionu Wzniesień Południowomazowieckich. Natomiast na terenie wyżynnym na południowy wschód od centrum miasta leży mezoregion Wzgórza Opoczyńskie część makroregionu Wyżyny Przedborskiej.
Rzeki i krajobraz Przez miasto przepływa pięć rzek: Pilica, Wolbórka, Czarna, Piasecznica, Lubochenka. Wolbórka i Czarna z Piasecznicą dały podstawy lokalnemu przemysłowi. Najpierw metalurgicznemu, a na jego podstawie włókiennictwu.
Krajobraz okolic miasta ukształtował się w okresie polodowcowym. Gleby uformowane są głównie z gliny morenowej i piasków glacjofluwialnych.
Na granicy trzech krain Przez miasto przebiega południk 20° długości wschodniej. Miasto położone jest na styku trzech krain historyczno-kulturowych: centrum i dzielnice miasta Tomaszów Mazowiecki po lewej stronie Pilicy i na południe od Wolbórki leżą w ziemi sieradzkiej; dzielnice miasta po lewej stronie Pilicy i na północ od Wolbórki leżą w ziemi łęczyckiej; przedmieścia miasta po prawej stronie Pilicy leżą w ziemi sandomierskiej, która jest częścią MałopolskiHistoria Miasta, strona Urzędu Miasta w Tomaszowie Mazowieckim, www.tomaszow-maz.pl.Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin: Atlas Fontium..
Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego. Po 1999 roku jest miastem powiatowym, wcześniej miało ten status podczas okupacji niemieckiej od 1941 roku.
Dzielnice miasta i osiedla mieszkaniowe Dzielnice: Białobrzegi, Brzustówka, Duże Nagórzyce, Józefów, Kaczka, Karpaty, Kępa, Laski, Ludwików, Łąki Henrykowskie, Małe Nagórzyce, Michałówek, Nagórzyce, Niebrów, Niwka, Nowy Port, Podgórze, Podoba, Rolandówka, Siedmiodomki, Starzyce, Tomaszówek, Utrata, Wilanów, Zapiecek. Osiedla: osiedle 1000-lecia, osiedle Górna, osiedle Hubala, osiedle Kanonierów, osiedle Obrońców Tomaszowa z 1939 r., osiedle Strzelecka, osiedle Śródmieście, os. Zapiecek, osiedle Zielone, osiedle Browarna. Historyczne części miasta: Gustek, Henryków, Kuźnice Tomaszowskie, Bocian.
Przy Zalewie Sulejowskim thumb|Zalew Sulejowski od strony Tomaszowa. W tle jeden z większych portów jachtowych. 8 km od centrum miasta, tuż na skraju Puszczy Pilickiej, znajduje się drugi co do wielkości (po Jeziorsku na Warcie), w województwie łódzkim zbiornik wodny o powierzchni 27 km² – Zalew Sulejowski. W 2013 roku Zalew obchodził 40-lecie powstania. Do niedawna był głównym źródłem wody pitnej dla Łodzi. W okolicy Zalewu Sulejowskiego znajduje się stadnina koni tomaszowskiej Policji.
Historia Dzielnice sprzed 600 lat thumb|Głaz upamiętniający 600-lecie Białobrzegów. thumb|upright|Głaz upamiętniający 600-letnią historię Brzustówki. Nagórzyce. Najstarsza dzielnica, położona na południu miasta na trasie do Zalewu Sulejowskiego. Po raz pierwszy Nagórzyce zostały odnotowane w dokumencie z 13 stycznia 1363 roku wystawionym w Raciążu przez Kapitułę Włocławską, który dotyczył lokowania na prawie niemieckim wsi Wiaderno. Stwierdzono w nim, że sołtys wsi Wiaderno otrzyma las położony przy drodze biegnącej z Wolborza właśnie do NagórzycOgólnopolska Konferencja Naukowa w Tomaszowie Mazowieckim, Skansen Rzeki Pilicy, dostęp [2017-05-18].. Białobrzegi. Okolice te zamieszkane były dużo wcześniej. Świadczą o tym wykopaliska na cmentarzysku ciałopalnym kultury przeworskiej z okresu rzymskiego w pobliskich CiebłowicachCiebłowice Duże. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in südwestlichen Masowien. (red. M. Mączyńska, R. Prochowicz), Warszawa 2008.. Pierwsza pisemna wzmianka o Białobrzegach pochodzi z 1405 roku, a o kościele św. Marcina biskupa z 1511 rokuBiałobrzegi 1405–1977. Monografia, Jarosław Pązik, Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, 2005.Uniwersytet Wrocławski, Instytut Archeologii.. Brzustówka. W 2011 roku obchodziła 600 lat istnienia. Została przyłączona do miasta w 1915 roku. Badania wskazują, że była zamieszkiwana już w II wiekuTomaszów: Archeolodzy odkryli groby sprzed 1800 lat w dzielnicy Brzustówka, Polska Press.600 lat dzielnicy Tomaszowa, Brzustówki, Powiat Tomaszowski..
W latach 80. XX wieku i w 2015 roku, podczas badań archeologicznych w innej dzielnicy na wschodzie miasta – Ludwikowie, odkryto najpierw osadę sprzed 1500 lat, później cmentarzysko sprzed 3500 lat.
Osada górniczo-hutnicza thumb|upright|Tomasz Ostrowski, założyciel Kuźnic Tomaszowskich, twórca lokalnego przemysłu ciężkiego. Portret Marcellego Bacciarellego z 1817 roku. Julian Ursyn Niemcewicz, przyjaciel rodziny Ostrowskich w „Podróżach historycznych po ziemiach polskich” przytacza, że tomaszowska osada zawdzięcza swoje powstanie górnikowi, który podczas melioracji łąk pod wsią Niebrów na zlecenie właścicieli tutejszych dóbr odkrył pokłady rudy żelaza. Z czasem do podobnych odkryć dochodziło w dziesięciokilometrowym pasie biegnącym od wsi Wąwał w kierunku północno-zachodnim do wsi Łazisko. Po licznych doniesieniach Tomasz Ostrowski zdecydował się sprowadzić z Miedzianej Góry w Kieleckiem (w której istniała już Komisja Kruszcowa), górników, którzy potwierdzili odkrycie zwartych złóż, jakość rudy określili na wysoką, zasoby zaś na „niewyczerpalne”Ostrowski, A. Wspomnienie o życiu Tomasza z Rawitów hr. Ostrowskiego, prezesa senatu KP, rękopis. w: Archiwum Główne Akt Dawnych – Archiwum Ostrowskich z Ujazdu..
Kopalnie rudy żelaza Rudę żelaza wydobywano na terenach dzisiejszego miasta i najbliższych okolic od XVIII wieku do lat 60. XIX wieku w kopalniach odkrywkowych w czterech lokalizacjach: