Rynchozaury (Rhynchosauria) – rząd niewielkich archozauromorfów, obejmujący jedną rodzinę (Rhynchosauridae) i kilka form bazalnych.
Występowanie Większość rynchozaurów znana jest z późnego triasu (karnik); ich skamieniałości odnajdowano na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Australii i Antarktydy. Stanowiły prawdopodobnie 40–60% zwierząt żyjących w tamtych ekosystemach. Najstarszym znanym rynchozaurem może być Noteosuchus colletti z dolnego triasu Afryki Południowej (przypuszczalnie synonimiczny z Mesosuchus). W Polsce obecności rynchozaurów nie potwierdzono.
Budowa Wczesne, prymitywne rynchozaury przypominały jaszczurki i miały czaszki podobne do wczesnych diapsydów. Późne i bardziej zaawansowane miały czaszkę krótką i szeroką, w kształcie trójkąta.
Gady te miały dziób i dużą liczbę małych zębów. Tylne kończyny były wyposażone w szpony, które prawdopodobnie służyły do wykopywania z ziemi bulw i korzeni. Wszystkie rynchozaury były roślinożerne.
Wymarcie Data wymarcia rynchozaurów jest niepewna. Większość znanych skamieniałości przedstawicieli grupy odkryto w osadach starszych niż przełom karniku i noryku; na tej podstawie sugerowano, że rynchozaury wymarły właśnie na przełomie karniku i noryku, a przyczyną ich wyginięcia mogło być wymarcie Dicroidium – roślin które były prawdopodobnie głównym pokarmem rynchozaurów. Spielmann, Lucas i Hunt (2013) opisali jednak trzy końce dalsze kości ramiennych odkryte w osadach formacji Bull Canyon w Nowym Meksyku z wczesnego lub środkowego noryku, które uznali za kości rynchozaurów z gatunku Otischalkia elderae; jeśli taką klasyfikację potwierdzą przyszłe badania, skamieniałości te dowodzić będą przetrwania rynchozaurów do noryku (Mukherjee i Ray sugerują jednak, że gatunek ten jest nieważny).
Systematyka Według definicji filogenetycznej przedstawionej przez Dilkesa (1998) do Rhynchosauria należy ostatni wspólny przodek rodzajów Howesia i Mesosuchus oraz wszyscy jego potomkowie. Bardziej zaawansowany klad to Rhynchosauridae, obejmujący wszystkich potomków ostatniego wspólnego przodka rodzajów Rhynchosaurus, Stenaulorhynchus, Scaphonyx (później uznany za nomen dubium) i Hyperodapedon. Późniejsze badania filogenetyczne sugerują, że jedynymi rynchozaurami nienależącymi do Rhynchosauridae są Mesosuchus i Howesia – mogą one być taksonami siostrzanymi lub stopniowo coraz bliższymi grupami zewnętrznymi dla kladu Rhynchosauridae. Najbardziej zaawansowane rodzaje Hyperodapedon, Teyumbaita i Isalorhynchus łączone są w klad Hyperodapedontinae.
Kladogram rynchozaurów według Mukherjee i Ray (2014)
Przypisy