Sąsiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka – książka z 2000 r. autorstwa Jana Tomasza Grossa dotycząca pogromu w Jedwabnem.

Publikacja ta w dużej mierze przyczyniła się do wzrostu zainteresowania wydarzeniami w Jedwabnem z lipca 1941 r., wywołując sporą dyskusję w mediach i w środowisku naukowym. Autor oparł się częściowo na materiałach zebranych przez Agnieszkę Arnold, autorkę filmów: ...Gdzie mój starszy syn Kain oraz Sąsiedzi.

Treść Gross, cytując między innymi obszerne fragmenty wspomnień świadków pogromu w Jedwabnem, zwrócił uwagę na współudział Polaków w jego organizacji. Jak pisał Gross, „panami sytuacji w Jedwabnem byli oczywiście Niemcy. I tylko oni mogli podjąć decyzję o wymordowaniu Żydów”Gross 2000, s.58. Wprawdzie zaznaczał, że Polacy zawarli nieformalne porozumienie z Niemcami przeciwko lokalnym ŻydomGross 2000, s.57., jednak „należy pamiętać, że gdyby Jedwabne nie zostało zajęte przez Niemców [...], to Żydzi jedwabieńscy nie zostaliby wymordowani przez swoich sąsiadów”Gross 2000, s.59..

Krytyka i kontrowersje Bogdan Musiał w krytycznej opinii dotyczącej Sąsiadów stwierdził, że „praca opiera się na ubogiej bazie źródłowej”, składającej się z nielicznych przekazów ocalałych Żydów oraz akt sądowych, zdaniem Musiała niewiarygodnych rzekomo ze względu na okres ich zebrania (rok 1949, komunistyczna Polska). Również Dariusz Stola twierdził, że wywód Grossa jest przesadzony, a liczba ofiar pogromu – przeszacowana, co nie przesądza jednak o fałszu tezy postawionej przez Grossa i stwierdzeniu, że Polacy nie byli zaangażowani w pogrom.

Śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej dotyczące pogromu w Jedwabnem podważyło kilka nieuzasadnionych twierdzeń zawartych w tej książce, która na podstawie materialow śledczych z 1949 r. szacuje liczbę ofiar na 1500–1600 (według IPN zamordowano minimum 340 osóbPostanowienie IPN o umorzeniu śledztwa z dnia 30 czerwca 2003 r.(s. 174, 200).), podważono również wiarygodność zeznań jednego z najbardziej cytowanych w książce świadków – Szmula Wasersztejna, który podał wiele nieprawdziwych szczegółów dotyczących zbrodni (m.in. widział trupy młodych kobiet z rozpłatanymi brzuchami, zwłoki dzieci pokrojonych na kawałki)„Dzień 10 lipca 1941 r. w biografii Szmula Wasersztejna jest przedstawiony jako trwające od rana pasmo pastwienia się nad Żydami oraz okrutnych morderstw. Dokonała tego ludność miasteczka. Nie było natomiast widać członków miejscowego posterunku policji niemieckiej. Autor biografii podał, że na ulicach widział trupy młodych kobiet z rozpłatanymi brzuchami, zwłoki dzieci pokrojonych na kawałki, nagie kobiety z pośladkami pociętymi brzytwami. Na ulicy cmentarnej leżała kupa trupów”. Stwierdzono, iż „(...)powyższe fakty nie znajdują zupełnie potwierdzenia w materiałach czynności przeprowadzonych w śledztwie”. Postanowienie IPN o umorzeniu śledztwa z dnia 30 czerwca 2003 r. (s.182-183)..

Wydania 2000: polskie, Sąsiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Sejny, Fundacja Pogranicze, . 2001: angielskojęzyczne, Neighbors: The Destruction of the Jewish Community in Jedwabne, Poland, Princeton University Press, 2001, .

Zobacz też 100 kłamstw J.T. Grossa o żydowskich sąsiadach i Jedwabnem

Przypisy

Kategoria:Literatura o Zagładzie Żydów Kategoria:Historia Żydów w Polsce Kategoria:Utwory literackie z 2000