thumb|Zwój Tory w języku hebrajskim
Tora (również , – wskazówka, pouczenie, wtórnie prawo) – pięć pierwszych ksiąg Biblii (stąd także Pięcioksiąg, Pentateuch), najważniejszy tekst objawiony judaizmu. Głównym tematem Tory jest Przymierze pomiędzy Bogiem a narodem Izraela za pośrednictwem Mojżesza zawarte podczas wędrówki z niewoli egipskiej do Ziemi Obiecanej. Opis kształtowania się narodu i kultu za czasów Mojżesza poprzedzony jest znajdującymi się w Księdze Rodzaju opowieściami o prapoczątkach ludzkości (od Stworzenia do Potopu i Wieży Babel) oraz pradziejach Izraela (dzieje Patriarchów: Abrahama, Izaaka oraz Jakuba i jego synów).
W szerszym znaczeniu – cała Biblia hebrajska (Tora pisana, Tanach)Tora, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 9, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 314. oraz tradycja teologiczno-prawna judaizmu (Tora ustna).
Znaczenie słowa Pierwotnie słowo tora oznaczało jednostkową przestrogę lub pouczenie ojca (Prz 1,8; 4,3n i in.) lub kapłana (Ag 2,11nn). Z czasem nabrało ono znaczenia ogólnego, które obejmuje wszystkie przepisy, a ostatecznie odniesione zostało do kompleksu pięciu ksiąg przypisywanych Mojżeszowi.
Podział Obecny podział Tory wynika prawdopodobnie ze względów praktycznych – ponieważ zwój pozostawał poręczny jedynie do pewnej objętości, konieczny był podział większego dzieła na mniejsze jednostki. Podział na pięć ksiąg musiał nastąpić stosunkowo wcześnie, gdyż występuje już w przekładzie z III wieku p.n.e., Septuagincie. W skład Tory wchodzą (kursywą transkrypcja nazwy hebrajskiej, w nawiasach chrześcijańskie nazwy polskie i łacińskie): 1. בראשית – Bereszit (tłum. „Na początku”; pl. Księga Rodzaju; łac. Genesis) 2. שמות – Szemot (tłum. „Imiona”; pl. Księga Wyjścia; łac. Exodus) 3. ויקרא – Wajikra (tłum. „I zawołał”; pl. Księga Kapłańska; łac. Leviticus) 4. במדבר – Bemidbar (tłum. „Na pustyni”; pl. Księga Liczb; łac. Numeri) 5. דברים – Dwarim (tłum. „Słowa”; pl. Księga Powtórzonego Prawa; łac. Deuteronomium)
Nazwy hebrajskie stanowią pierwsze słowa danej księgi, nazwy grecko-łacińskie nawiązują do ich kluczowych wydarzeń lub ogólnej treści. mały|Damaszek Pentateuch, Biblioteka Narodowa Izraela
Geneza Wersja tradycyjna – autorstwo Mojżeszowe Tradycja żydowska i chrześcijańska widziała w Mojżeszu autora Pięcioksięgu. Stary Testament przypisuje Mojżeszowi autorstwo określonych ustaw (Wj 24,4; 34,27n), czy też Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt 31.9.22nn). W sposób wyraźny autorstwo całej Tory przypisywane jest Mojżeszowi w I wieku n.e. przez FilonaDe Vita Mosis 1 § 1; De Vita Mosis II, 45-48. i Józefa FlawiuszaContra Apionem I, 7-8.. Nowy Testament nazywa Torę imieniem „Mojżesz”, cytuje z „księgi Mojżesza” (Mk 12,26 i in.) i stwierdza, że Prawo zostało nadane przez Mojżesza (J 1,17).
Z czasem każda próba analizy treści Tory, a później także kompozycji, prowadziła do coraz większych wątpliwości w Mojżeszowe autorstwo całości Pięcioksięgu. Już Talmud przypisywał Jozuemu autorstwo opisu śmierci Mojżesza na końcu Księgi Powtórzonego Prawa (34,1-12)Talmud Babloński, Baba Bathra 14b.. Za pierwszego egzegetę, który zakwestionował autorstwo Mojżeszowe, uznaje się żydowskiego uczonego Abena Ezrę. Podał on kilka wątpliwych miejsc: opis śmierci Mojżesza, odniesienia do Mojżesza w 3 osobie (Pwt 31,22; 27,8; 31,9) oraz kilka innychShatter, Jay F., The Commentary of Abraham Ibn Ezra on the Pentateuch. 5: Deuteronomy (Hoboken, NJ: Ktav, 2003), 1-2.. W XVI i XVII wieku zastrzeżenia co do Mojżeszowego autorstwa wysuwali A. Karlstadt, a zwłaszcza T. Hobbes, I. La Peyrère, B. Spinoza i R. Simon. Spory na ten temat ciągnęły się do końca XVIII wieku i zostały rozstrzygnięte na gruncie nowożytnej biblistyki, która ostatecznie odrzuciła Mojżeszowe autorstwo Pięcioksięgu.
Hipoteza czterech źródeł
Opierając się na kryteriach językowych oraz teologicznych, a także na drodze analizy literackiej i analizy zawartych w Pięcioksięgu kodeksów prawnych, bibliści na początku XIX wieku doszli do przekonania, że Pięcioksiąg nie tylko nie mógł zostać napisany przez Mojżesza, ale również musiał mieć wielu autorów, tworzących w różnych epokach i posiadających różne poglądy teologiczne. Sformułowano wówczas szereg hipotez, wyjaśniających proces powstawania obecnego tekstu Pięcioksięgu, które dają się podzielić na trzy typy: hipoteza dokumentów (źródeł): Pięcioksiąg powstał przez kompilację kilku kompletnych, niezależnych i paralelnych (a więc opowiadających o tych samych zdarzeniach) dokumentów, powstałych w różnych epokach. Za łączenie dokumentów odpowiadali redaktorzy, którzy starali się zachować charakter oryginału, co przełożyło się na niejednolitość ostatecznego dzieła. Zwolenników tej hipotezy określa się mianem dokumentarystów; w biblistyce polskiej przyjęło się nazywać tę hipotezę hipotezą źródeł, co jest o tyle mylące, że wszystkie hipotezy zakładają jakieś źródła. hipoteza fragmentów: Pięcioksiąg powstał w rezultacie połączenia wielu źródeł, będących krótkimi, niekompletnymi narracjami, nie powiązanymi ze sobą w dłuższe historie. Na etapie pośrednim te fragmenty, dotyczące pojedynczych tematów lub postaci, połączono w większe bloki lub cykle narracyjne (stąd też inne nazwy: hipoteza cykli narracyjnych, model bloków). Redaktorzy odpowiadali za stworzenie łączników między narracjami. hipoteza uzupełnień: istniał jakiś podstawowy dokument (Grundschrift), który następnie uzupełniano o kolejne przekazy. W ramach tej hipotezy redaktorzy są również autorami, którzy dopisują własne opowieści i interpretacje.
Za sprawą takich uczonych, jak Hermann Hupfeld, Karl Heinrich Graf i Abraham Kuenen, w połowie XIX wieku dominację uzyskała hipoteza dokumentów (czterech źródeł), jednak dziś wiązana jest ona przede wszystkim z imieniem jej najbardziej przekonującego popularyzatora, Juliusa Wellhausena. Owi badacze wyróżnili cztery dokumenty – jahwistyczny (J), elohistyczny (E), deuteronomiczny (D) i kapłański (P) – które stopniowo scalano i redagowano, aż do kanonizacji Pięcioksięgu w jego obecnej formie w okresie perskim. Datowanie dokumentów jest w dużej mierze hipotetyczne. Za punkt odniesienia uznano reformę króla Jozjasza z roku 622 p.n.e., która wprowadziła przepisy prawne i kultowe odpowiadające rozdziałom 12-26 Księgi Powtórzonego Prawa. Ponieważ reforma wprowadzała wyłączny kult Jahwe w Jerozolimie, Wellhausen (i inni przed nim) uznał, że te narracje Pięcioksięgu, które owego kultu nie zakładają, powinny być młodsze. Decydujące znaczenie dla ustalenia chronologii źródeł miały jednak ówczesne poglądy na temat ewolucji religii i kształtu religii pierwotnych. Tym samym Wellhausen zakładał, że religia żydowska przeszła drogę od rodowego kultu boga Jahwe (epoka patriarchów), przez henoteistyczny kult państwowy (reforma Jozjasza) po monoteistyczną religię kontrolowaną przez rody kapłańskie z Jerozolimy (czasy drugiej świątyni).
O ile Wellhausen zainteresowany był rekonstrukcją literackich źródeł Pięcioksięgu, o tyle jego uczeń Hermann Gunkel (1862-1932) chciał dotrzeć do przedliterackiej tradycji ustnej, która stała za najstarszymi dokumentami źródłowymi Pięcioksięgu – Jahwistą i Elohistą. W opinii Gunkela historie o patriarchach były po prostu rodowymi opowieściami, które J i E opracowali i uczynili wspólną historią wszystkich Izraelitów. Intuicje Gunkela rozwijał Albrecht Alt, który badał relikty epoki patriarchów w tekście Pięcioksięgu.
Duży wpływ na ukształtowanie się hipotezy czterech źródeł w jej klasycznej postaci miał również niemiecki historyk Martin Noth. Noth uważał, że aż do ostatecznej redakcji Pięcioksięgu Księga Powtórzonego Prawa rozwijała się w izolacji od pozostałych dokumentów i stanowiła wstęp do deuteronomistycznego dzieła historycznego (DtrH), ciągnącego się aż do Drugiej Księgi Królewskiej. Z tego powodu Noth wolał mówić o Tetrateuchu (Czteroksięgu). W nim Noth wyróżnił pięć bloków tematycznych, które miały istnieć na etapie przekazu ustnego: wyjście z Egiptu, wędrówka po pustyni, wejście do ziemi obiecanej, obietnice złożone patriarchom i przymierze na Synaju (stąd nazwa metody Notha: historia tradycji). Kiedy autorzy J, E i P przystąpili do pracy, dysponowali już utrwalonymi tradycjami. Instytucjonalną podstawą dla tych tradycji miała być zdaniem Notha amfiktionia izraelicka – związek 12 plemion Izraela, których przedstawiciele spotykali się w Jerozolimie. Hipoteza amfiktionii była Nothowi potrzebna aby wyjaśnić, dlaczego idea zjednoczonego Izraela jest obecna już na początku zjednoczonej monarchii, w dokumencie J. Wreszcie, to Noth wyróżnił w obrębie dokumentu kapłańskiego dwie warstwy – główną narracyjną i późniejszy prawny suplement (Ps).
Dyskutowana jest też kwestia kontynuacji źródeł Pięcioksięgu w innych księgach Starego Testamentu. Gerhard von Rad zaproponował ideę Heksateuchu, obejmującego sześć ksiąg (Rdz-Joz). Z kolei Martin Noth, nazywając księgi Rdz-Lb Tetrateuchem, zaliczył Pwt do tzw. deuteronomistycznego dzieła historycznego (Pwt-2 Krl). Oprócz koncepcji jednolitego dzieła deuteronomistycznego istnieją różne jej odmiany. D.N. Freedman zaproponował istnienie wielkiego dzieła historycznego, tzw. Enneateuchu, obejmującego materiał od Rdz do 2 Krl.
Według klasycznej wersji hipotezy źródeł można wyróżnić cztery podstawowe źródła datowane następująco: Skrót Nazwa Datowanie Środowisko Charakterystyka J dokument jahwistyczny, Jahwista ok. 950 r. p.n.e. zjednoczone królestwo w czasach panowania Salomona autor przedstawia dzieje najdawniejsze, opowieści o patriarchach, historię Mojżesza i wędrówkę po Synaju, osiedlenie się w Kanaanie; najczęściej nazywa Boga imieniem „Jahwe”. E dokument elohistyczny, Elohista ok. 800 r. p.n.e. królestwo północne (Izrael); wpłynął na proroków północnych (Ozeasz) dokument obecny szczątkowo w Księdze Rodzaju i Księdze Wyjścia, wcześnie połączony z J; autor nazywał boga imieniem Elohim. D dokument deuteronomiczny, (Pra-)Deuteronomium ok. 622 roku p.n.e. królestwo południowe (Juda), czasy reformy religijnej króla Jozjasza kodeks praw z Księgi Powtórzonego Prawa, zakładający centralizację kultu w Jerozolimie i zakazujący kultu innych bóstw. P dokument kapłański VI w. p.n.e. okres niewoli babilońskiej i okres drugiej świątyni; dokument pochodzi ze środowiska kapłańskiego w okresie niewoli babilońskiej powstaje podstawowy dokument kapłański (Pg), którego treść jest paralelna do treści J; po odbudowaniu świątyni jerozolimskiej Pg zostaje uzupełnione o suplement prawny (Ps), zawierający przepisy kultowe, mające regulować odnowiony kult w Jerozolimie. R ostateczny redaktor połowa V w. p.n.e. okres drugiej świątyni, redaktor pochodził ze środowiska intelektualnie bliskiego autorom P redaktor dołączył dokument D do połączonych wcześniej J, E i P.
Oprócz autorów hipoteza dokumentów zakłada istnienie redaktorów, którzy odpowiadali za scalanie dokumentów. Dokumenty J i E miały zostać połączone stosunkowo wcześnie, przez redaktora zbliżonego ideowo do J, co tłumaczy szczątkowe zachowanie E w obecnym Pięcioksięgu. Następnie dokument JE miał zostać połączony z dokumentem kapłańskim P, a na samym końcu do JEP dołączono dokument D, który do tej pory rozwijał się niezależnie i według hipotezy Martina Notha stanowił wstęp do deuteronomistycznego dzieła historycznego (DtrH), obejmującego księgi od Powtórzonego Prawa do Drugiej Królewskiej. Jednocześnie elementy deuteronomistyczne we wcześniejszych księgach Tory tłumaczono deuteronomistyczną redakcją dokumentów J i E, do której miało dojść jeszcze przed scaleniem ich z P.
Fakt, że napotykamy w Pięcioksięgu na paralelne opowiadania, wewnętrzne sprzeczności oraz różnice stylistyczne i terminologiczne, tłumaczony jest więc tym, że dokonując scalenia różnych dokumentów, redaktorzy posługiwali się różnymi strategiami redakcyjnymi. Można to zilustrować na trzech dobrze zbadanych przykładach: