Njaja (, trl. nyāya „wzorzec, procedura, wywód, metoda, reguła, maksyma” – wtórnie „logika, epistemologia, metodologia”) – klasyczny system filozofii indyjskiej (zaliczany do grup astika i sat darśana). Jej przedstawiciele najjajikowie (trl. naiyāyika) dążyli do wyzwolenia, podobnie jak zwolennicy Upaniszad. Znana była jako śiwaicka doktryna paśupatów (pāśupataśāstra). Cechuje ją silne powinowactwo do systemu waiśesziki. Specjalizuje się w metodologii, teorii poznania i soteriologii. Jest szkołą zdecydowanie teistyczną, pluralistyczną, realistyczną.
Historia Njaja była kontynuacją szkoły filozofii indyjskiej anwiksziki. Za jej początek uznaje się ok. 200 r. n.e. - jest to przypuszczalna data kompilacji podstawowego dzieła njai, którym jest Njajasutra Akszapady Gautamy. Szkoła prowadziła zażarte spory z przedstawicielami filozofii buddyjskiej oraz innych szkół ateistycznych. Jako pierwsza w Indiach sformułowała racjonalne dowody na istnienie Boga. Dzieli się na klasyczną starą szkołę njai i nową szkołę (rozwijaną intensywnie po XIV w.).
Doktryna Jako nurt filozofii braminskiej, njaja uznawała prawo odpowiedzialności moralnej (karmana), reinkarnację w samsarze, zasadę moralną prawości (dharma), wyzwolenie jako cel ostateczny. Badała i objaśniała: miarodajność poznania, kryteria prawdziwościowe, teorię prawdy, rolę języka w poznaniu, 16 kategorii poznawczych. Za podmiot poznawczy uznawano atmana, który własnym wysiłkiem osiąga wyzwolenie i którym obdarzone są wszystkie istoty żywe. Świadomość określa jako buddhi, umysł jako manas. Jeśli stara szkoła wspominała Boga, nazywała go imieniem Iśwara, przypisując mu posiadanie prawości (dharma), wszechwiedzy (sarwadźńa) i stanu samadhi, oraz zdolności (8 wielkich siddhi) pokonania ograniczeń fizycznego świata i ograniczającego karmana. Czas istnienia tego oto świata określa na jeden dzień Brahmy. Ideały etyki doczesnej realizowano poprzez wypełnianie obowiązków religijnych (np. jadźńa, dewata pudźa) i nakazów społecznych (np. gościnność).
Wyzwolenie Stan wyzwolenia określano terminem apawarga, „uwolnienie” (od cierpienia i od jego przyczyn), którego osiągnięcie mogło nastąpić dopiero w momencie śmierci. Utożsamiano je z najwyższym dobrem (nihśrejasa). Szkoła njai nie uznaje możliwości wyzwolenia za życia od cierpienia i udręk (kleśa), jakie osiągać mieliby dźiwanmuktowie). Nie odwoływali się do pojęcia brahmana, przyjmowali natomiast związek pomiędzy wyzwoleniem a czcią (bhakti) oddawaną Bogu (Iśwara) – za formę bhakti uważali m.in. racjonalne rozważanie istoty Boga i dowodzenie jego istnienia w debatach z przedstawicielami szkół ateistycznych (buddyzm, mimansa, sankhja, ćarwaka, dźinizm).
Przedstawiciele starej szkoły Akszapada Gautama (Mający oczy w stopach) – twórca systemu, pochodził z Biharu Pakszilaswamin Watsjajana – związany z śiwaizmem Bhawiwikta Uddjotakara Bharadwadźa – aćarja paśupatów Awiddhakarna Śankaraswamin – uznawał boskie inkarnacje awatara Wiśwarupa Dhairjaraśi Wittoka Śatananda Narasimha Dźajanta Bhatta – śiwaita Kaszmiru, VII w. Bhasarwadźńa – (Wąż i mistrz paśupatów), nieortodoksyjny aćarja paśupatów, Triloćana – przypuszczalnie z Karnataki Waćaspati Miśra – z Biharu, ok. 900–980 r. (Ten, który przyswoił sobie wszystkie systemy), wysławiał Śiwę i Wisznu Udajanaćarja – ok. 1050–1100 Śiwaditija – ok. 1100–1150 Waradaradża Miśra Keśawa Miśra Śaśadhara – XII w. Wadindra Bhatta Raghawa
Przedstawiciele nowej szkoły Gangeśa Kaśjapa – XIV w., zbudował na nowo system njai, opierając się na wynikach Udayany Wasudewa Sarwabhauma – wisznuita, nauczyciel Ćajtanji Mahaprabhu Śrikantha Abhajatilakapadhjaja Wardhamana Waćaspati Misra II Wiśwanatha
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Filozofia indyjska Kategoria:Paśupatowie