Muzeum im. Jacka Malczewskiego – instytucja kultury województwa mazowieckiego z siedzibą w RadomiuZałącznik do uchwały Nr 539/LII/99 Zarządu Województwa Mazowieckiego z dnia 3 listopada 1999 r. , utworzona w 1923red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2012, ss. 189-190. Główne cele statutowe placówki to gromadzenie, zabezpieczanie, naukowe opracowywanie oraz prezentacja dóbr kultury polskiej w zakresie archeologii, historii, literatury, przyrody i sztuki.

Historiared. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, ss. 5 – 19 Zabór rosyjski i I wojna światowa Początki Muzeum sięgają roku 1913, kiedy z inicjatywy księdza Jana Wiśniewskiego radomski oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego podjął starania zmierzające ku utworzeniu w Radomiu muzeum. Rdzeniem pierwotnych zbiorów placówki była kolekcja należąca do ks. Wiśniewskiego, przekazana Towarzystwu pod warunkiem otwarcia w ciągu roku instytucji o charakterze muzealnym. Wybuch I wojny światowej zahamował proces tworzenia muzeum. W celu zapobieżenia rozproszeniu kolekcja ks. Wiśniewskiego została podzielona i ukryta w prywatnych mieszkaniach.

II Rzeczpospolita Po okresie niepokojów związanych z wojną polsko-bolszewicką 1920 roku rozpoczęto rewindykację obiektów z rozdzielonej kolekcji. 18 marca 1923 roku otworzono w dawnym gmachu komisji województwa sandomierskiego przy ulicy Żeromskiego 54 pierwszą regionalną placówkę muzealną na terenie Radomia. W okresie międzywojennym Muzeum często zmieniało siedzibę. Od 1925 zbiory udostępniano publiczności w pałacyku Balińskich-Hemplów przy ulicy Żeromskiego 46. W marcu 1930 roku instytucję ulokowano w budynku przy ulicy Poniatowskiego 6, należącym do Państwowej Wytwórni Broni. Wobec systematycznego uzupełniania zbiorów dotychczasowa siedziba okazała się zbyt mała. Przed wybuchem II wojny światowej Muzeum jeszcze raz zmieniło swoją siedzibę przenosząc się do kamienicy przy ulicy Grodziej 8.

II wojna światowa W związku z wkroczeniem Niemców do Radomia dnia 8 września 1939, zbiory Muzeum zostały przeniesione do budynku przy ulicy Żeromskiego 9. W latach 1939–1942 inwentaryzację zdeponowanych tam muzealiów prowadził, pracując pod nadzorem służb niemieckich, Stanisław Trzebiński, zamordowany w Oświęcimiu w 1943 roku. Od 1942 do końca niemieckiej okupacji zbiory Muzeum były dostępne tylko dla ludności niemieckiej.

PRL 16 stycznia 1945 roku, po wyzwoleniu miasta przez Armię Czerwoną, muzeum wznowiło działalność w swojej dotychczasowej siedzibie. W maju tego roku instytucję przeniesiono do, opuszczonego przez zlikwidowany w 1944 Bank Handlowy, budynku przy ulicy Piłsudskiego 12. W tym samym czasie dokonano reorganizacji placówki – nadano jej nazwę Muzeum Miejskiego, podporządkowano Zarządowi Miejskiemu i podzielono na 4 działy: archeologii, historii, sztuki oraz administracyjny. Muzeum Miejskiemu podporządkowano obszar Radomia i powiatów iłżeckiego, koneckiego, kozienickiego, opoczyńskiego i radomskiego. W 1949 w związku z podjętymi przez rząd działaniami mającymi na celu zniesienie samorządu terytorialnego w Polsce Muzeum Miejskie, jako instytucja podległa Zarządowi Miejskiemu, zostało znacjonalizowane i podporządkowane administracyjnie Muzeum Świętokrzyskiemu w Kielcach. W 1958 roku muzeum zostało podporządkowane miejskiej Radzie Narodowej i przemianowane na Muzeum Regionalne. W tym okresie nastąpił dalszy rozwój placówki i jej reorganizacja. W latach 1952–1965 powstały działy archeologiczny, etnograficzny i oświatowy. Kolejne przekształcenie formalne Muzeum miało związek z utworzeniem w 1975 roku województwa radomskiego. Na podstawie Zarządzenia Nr. 11 Wojewody Radomskiego z dnia 1.07.1975 r. Muzeum Regionalne przekształcono w Muzeum Okręgowe, obejmujące swoją działalnością obszar nowo powstałego województwa radomskiego. 1 lipca 1976 roku Muzeum otrzymało do dyspozycji gmach dawnego kolegium oo. Pijarów usytuowany na Rynku Miasta Kazimierzowskiego, do którego wprowadziło się częściowo w 1987 roku.

III Rzeczpospolita W 1991 roku Muzeum Okręgowe całkowicie przeniosło się do nowej siedziby. W 1990 roku powstało, podległe Muzeum Okręgowemu, Muzeum Sztuki Współczesnej. Siedzibą nowej placówki są domy Gąski i Esterki znajdujące się przy radomskim Rynku (w związku z utworzeniem w grudniu 2005 Mazowieckiego Centrum Sztuki Współczesnej „Elektrownia”, planuje się likwidację MSW i przekazanie większej części jego zbiorów MCSW „Elektrownia”). Na mocy uchwały Zarządu Województwa Mazowieckiego z 1999 muzeum utraciło status okręgowego i przyjęło obecną nazwęred. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, s. 18.

Założenia programowe Zgodnie ze statutem przyjętym 3 listopada 1999 Muzeum im. Jacka Malczewskiego pełni funkcję ochronną (m.in. gromadzenie, naukowe opracowywanie, konserwacja różnego rodzaju dzieł kultury polskiej) oraz edukacyjno-popularyzatorską (urządzanie wystaw, prowadzenie badań naukowych i działalności wydawniczej).

Działy merytoryczne Dział Sztuki Dawnej

Dział Sztuki Dawnej jest jednym z głównych działów muzeum. W skład kolekcji liczącej około 3 tys. obiektów wchodzi malarstwo, rysunek i grafika, rzeźba oraz rzemiosło artystyczne. Dział dzieli się na sekcje odpowiadające nazwą zakresowi zbiorówred. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, s. 28. Wybrane kolekcje wchodzące w skład Działu Sztuki Dawnej: Kolekcja malarstwa Malarstwo XIX wieku reprezentowane jest przede wszystkim przez artystów związanych ze środowiskiem warszawskim (m.in. Rafał Hadziewicz, Wojciech Gerson, Franciszek Kostrzewski. Szkołę monachijską reprezentują dzieła m.in. Józefa Brandta (rodzinnie związanego z Radomiem), Józefa Chełmońskiego, Władysława Czachórskiego, Włodzimierza Łosia czy Władysława Malenickiegored. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, ss. 28-29. Malarstwo modernistyczne z przełomu XIX i XX w. reprezentują prace autorstwa m.in. Jana Stanisławskiego, Leona Wyczółkowskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Konrada Krzyżanowskiego, Wojciecha Weissa, ale przede wszystkim licząca 42 dzieła (co czyni ją czwartą co do wielkości w Polsce, po Muzeach Narodowych w Warszawie, Krakowie i Poznaniu) kolekcja obrazów Jacka Malczewskiego. Na wystawie stałej poświęconej twórczości artysty prace prezentowane są w układzie chronologicznym (od XIX w. do lat 20. X w.), co umożliwia prześledzenie rozwoju jego warsztatu malarskiego. Najbardziej znanymi symbolistycznymi dziełami Malczewskiego z radomskiej kolekcji są Zatruta studnia z chimerą, Autoportret z Muzą oraz Zatruta studnia z autoportretem. Dwudziestolecie międzywojenne reprezentują dzieła m.in. Zygmunta Waliszewskiego, Henryka Stażewskiego, Tytusa Czyżewskiego, Zbigniewa Pronaszki, Witkacego czy Rafała Malczewskiego. W skład kolekcji międzywojennej wchodzą także prace twórców tego okresu działających w Radomiu, m.in. Jana Karmańskiego, Hipolita Pinko, Władysława Mikosa czy Jędrzeja Krysińskiegored. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, ss. 29. Kolekcja rysunku i grafiki Najcenniejszym bodaj obiektem z kolekcji rysunku jest Portret Samuela Bogusława Lindego wykonany przez młodego Fryderyka Chopina. Wyróżniają się także kolekcja 50 rysunków i 6 szkicowników z ok. 120 pracami Józefa Brandta oraz zbiór 50 rysunków i szkicownik Jacka Malczewskiego. Technikę reprezentują również prace m.in. Alfonsa Karpińskiego, Apoloniusza Kędzierskiego, Józefa Mehoffera, Wojciecha Weissa oraz Leona Wyczółkowskiego. Najcenniejsze grafiki wchodzące w skład kolekcji Muzeum im. J. Malczewskiego to pochodzące z II poł. XVII w. miedzioryty autorstwa Dahlberga: Król Szwedzki przyjmuje legata polskiego w obozie pod Kołem i Wojska szwedzkie pod Zawichostem w 1657 r.red. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, s. 29-30 Kolekcja rzemiosła artystycznego Gros zbiorów rzemiosła artystycznego stanowi ceramika wytwórni polskich i obcych. Do najciekawszych obiektów z tej kategorii należą zabytki pochodzące z lokalnych wytwórni, m.in. z fabryki porcelany w Jedlni czy Iłży oraz niemieckie i angielskie fajanse. Liczną grupę stanowią także meble z XVIII i XIX w. W skład kolekcji chodzą również srebra, szkło i tkaninyred. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, s. 30.

Dział Archeologii Dział Archeologii zajmuje się gromadzeniem i dokumentacją znalezisk archeologicznych z obszaru ograniczonego rzekami Wisłą, Pilicą oraz Kamienną oraz prowadzeniem prac wykopaliskowych i innego rodzaju badań archeologicznych na tym obszarze. Przedmioty wchodzące w skład kolekcji Działu Archeologii pochodzą z okresu od starszej epoki kamienia do czasów nowożytnych włącznie. Szczególnie cenne są zabytki krzemienne z paleolitu. Równie istotne są znaleziska z epoki brązu – wyposażenie grobu z miejscowości Mokrzec (kultura protomierzanowicka), tzw. „skarb z Pogroszyna” (biżuteria brązowa, kultura trzciniecka) czy obiekty pochodzące z cmentarzysk kultury łużyckiej. Epokę żelaza reprezentuje w zbiorach obszerna kolekcja znalezisk z okresu kultury grobów kloszowych oraz znaleziska kultury przeworskiej, stanowiące cenny materiał do badań nad tą kulturą archeologiczną. Zbiory wczesnośredniowieczne reprezentowane są przede wszystkim przez znaleziska pochodzące z wykopalisk prowadzonych na terenie Radomia (głównie badania osad wczesnośredniowiecznych w dolinie rzeki Mlecznej, grodziska Piotrówka oraz kościoła św. Wacława. Region reprezentują przedmioty pochodzące z wykopalisk m.in. w Rajcu Poduchownym. Okres nowożytny reprezentowany jest przez materiały pochodzące z wykopalisk z terenu Radomia (m.in. d. kolegium oo. Pojarów, d. zamek królewski). W kontekście regionu ciekawa jest m.in. kolekcja kafli z zamku w Drzewicy oraz zabytki pochodzące z miejsc związanych z Janem Kochanowskim (m.in. Czarnolas, Szycyna oraz Zwoleń).

Dział Przyrody

Podwaliny dzisiejszych zbiorów przyrodniczych radomskiego muzeum stanowią dziewiętnastowieczne kolekcje gromadzone przez różnego rodzaju organizacje i instytucje publiczne (np. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze i Wydział Leśny Zarządu Dóbr Państwowych)red. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, s. 44. Wydział Przyrody posiada zbiory z zakresu botaniki, entomologii, oologii, ornitologii, paleontologii oraz zoologii. Interesujące są również zbiory zielnikowe (m.in. tzw. „Zielnika Rodziny Dąbkowskich”), w których znajdują się okazy np. z Laponii. Są one zgromadzone w kolekcjach, z których najcenniejsze to m.in. zbiór jaj ptasich Leopolda Pac-Pomarnackiego oraz okazy fauny z Ameryki Północnej, Azji czy Afryki. Interesujący jest zbiór owadów występujących lokalnie w regionie radomskim. Zbiory paleontologiczne reprezentują głównie znaleziska z regionu radomskiego (m.in. ciosy i zęby mamuta znalezione podczas budowy Fabryki Broni w 1923), ale też z Kielecczyzny (m.in. amonity z Gór Świętokrzyskich). Kolekcja przyrodnicza radomskiego muzeum jest druga pod względem wielkości na Mazowszu (po zbiorach Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie).

Dział Historiired. G. Kościelniak, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu: przewodnik, Radom 2008, ss. 31-34 Dział Historii zajmuje się gromadzeniem obiektów bezpośrednio związanych z historią Radomia i regionu. W skład kolekcji liczącej około 4 tys. obiektów wchodzą materiały archiwalne, obrazy, fotografie, pocztówki, zabytki lokalnego rzemiosła, sztandary, tkaniny i inne przedmioty o wartości artystycznej bądź pamiątkowej. Zbiory pogrupowane są w sekcjach historycznej, numizmatycznej oraz, stanowiącej odrębną część kolekcji, sekcji militariów. 240px|thumb|right|Fragment wystawy Kolekcja rodziny Pinno. Sekcja historyczna