Fikh (arab. فقه, fiqh, „zrozumienie”) – nauka prawa muzułmańskiego, termin tłumaczony najczęściej jako jurysprudencja muzułmańska. Specjalistą w dziedzinie fikhu jest fakih bądź usulita. Obecnie w ramach islamu sunnickiego istnieją cztery szkoły prawne (mazhaby). Różne odłamy islamu szyickiego mają odrębne systemy prawne.
Etymologia Termin fiqh wywodzi się od rdzenia fqh i oznacza zrozumienie. Jako termin techniczny prawa muzułmańskiego, oznacza zrozumienie prawa bożego (szariatu), czyli wiedzę człowieka na ten temat.
Fikh a szariat Według zasad islamu, szariat jest prawem boskim i istnieje niezależnie od człowiekaMalise Rutheven, Islam. Bardzo krótkie wprowadzenie, s. 90, 99.. Bóg w Objawieniu, na które składają się Koran i sunna Proroka, przekazał człowiekowi wskazówki, pozwalające mu odkryć treść tego prawa. Stan ludzkiej wiedzy na temat szariatu (czyli jego zrozumienie) to fiqhFikh jest wiedzą o kategoriach prawnych, a drogą do niego iest idżtihad (Al-fiqh: ma’rifa al-aḥkām aš-šari'īya allatī ṭarīquhā al-iǧtihād), Abu Ishak asz-Szirazi, Luma’ fī uṣūl al-fiqh, Damaszek-Bejrut 1997, par. 8.. Z tego względu, o ile szariat jest wieczny i niezmienny, fiqh może podlegać ewolucji bądź degradacji.
Ponieważ szariat jest prawem boskim, rolą prawnika nie jest tworzenie prawa, lecz jego odkrywanie i interpretacja. Stosunkowo niewielka część norm i zasad prawa muzułmańskiego zawarta jest wprost w Objawieniu. Wersety bądź hadisy zawierające taką normę, określane terminem nass, muszą spełniać określone warunki, przede wszystkim tekst musi być jednoznaczny i zawierać wprost wyrażoną kwalifikację prawną (hukm) określającą dany czyn jako obowiązkowy, zakazany, obojętny, zalecany bądź niepochwalany. W innym przypadku tekst stanowi jedynie wskazówkę, dzięki której prawnik, na drodze idżtihadu usiłuje odgadnąć właściwą dla danej kwestii kategorię. Choć więc prawnicy muzułmańscy dążą do sytuacji, w której formułowane przez nich przepisy prawa będą tożsame z szariatem, w przypadku praw określonych za pomocą idżtihadu nie można mieć takiej pewności.
Prawo muzułmańskie Na naukę prawa muzułmańskiego składają się dwie dziedziny. Opisywaniem konkretnych norm prawnych zajmują się fakihowie, specjaliści w dziedzinie furu al-fiqh, podczas gdy metodologia formułowania tych przepisów ujęta jest w dziełach z zakresu usul al-fiqh.
Furu al-fiqh Prawo muzułmańskie jest w założeniu prawem totalnym. Założenie to wyrażone jest w sforumułowanej przez Asz-Szafi’iego zasadzie, że nie ma wydarzenia w życiu muzułmanina, co do którego w Księdze Boga nie byłoby wskazówek, jaka jest w tym przypadku droga prostaWa-laysat tanzilu bi-aḥad min ahli dīn Allāh nāzila illā wa-fī kitāb Allāh al-dalīl 'alā al-sabiīl al-hudā fī-hā. Muhammad ibn Idriss Asz-Szafi’i, Risāla, ed. A.M. Šākir, Kair 1940, par.48.. Zgodnie z muzułmańską klasyfikacją, prawo to dzieli się na dwie podstawowe domeny – sprawy związane z kultem (ibadat), oraz z relacjami międzyludzkimi (mu’amalat, dziedzina do której należy prawo rodzinne, handlowe, administracyjne, karne, wojenne, etc.).
Usul al-fiqh Dzieła poświęcone usul mają najczęściej podobną strukturę i zawierają te same elementy. Traktują one o źródłach prawa muzułmańskiego, metodach korzystania z nich, kategoriach prawnych, a także hermeneutyce tekstów Objawnienia.
Prawnicy muzułmańscy formułują przepisy prawa muzułmańskiego w oparciu o wskazówki zawarte przez Boga w Objawieniu. Materialnymi źródłami prawa są więc teksty objawione – Koran i sunna Proroka. Metody interpretacji źródeł materialnych, to tzw. źródła formalne prawa muzułmańskiego. Za najważniejsze uważa się kijas, czyli rozumowanie analogiczne, oraz idżmę, czyli konsensus prawników. Inne źródła (materialne i formalne) to np. istihsan (poszukiwanie najkorzystniejszego rozwiązania), istislah (kierowanie się dobrem wspólnoty), urf (obyczaj prawny, często lokalny), amal (lokalne prawo zwyczajowe).
Głównym celem prawnika muzułmańskiego jest odnalezienie właściwej dla każdej możliwej sytuacji kwalifikacji prawnej. Każde zachowanie może więc być określone jako obowiązkowe (fard, wadżib, czyn, którego niedopełnienie prowadzi do kary w życiu wiecznym), zalecane (mustahabb, czyn, którego popełnienie jest nagradzane), obojętne (mubah), potępiane (makruh, powstrzymanie się od tych czynów jest nagradzane), zabronione (haram, czyn, którego popełnienie prowadzi do kary). Zgodnie z inną klasyfikacją, każdy akt może zostać określony jako ważny z punktu widzenia prawa, bądź nie. Przykładowo: każda z pięciu nakazanych prawem modlitw stanowi obowiązek religijny, jest więc wadżib. Jednakże modlitwa odprawiona bez spełnienia pewnych formalnych wymogów, np. zachowania czystości rytualnej, czy skierowania się w jej trakcie w stronę Mekki, jest prawnie nieważna. Ponieważ lichwa jest zabroniona przez prawo muzułmańskie (jest więc haram), wszelkie transakcje zawierające element lichwy są z punktu widzenia prawa nieważne. Określenie tych kategorii prawnych jest kolejnym stałym elementem dzieł z dziedziny usul al-fiqh.
Formułowanie norm prawnych na podstawie Objawienia wymaga określenia jednolitych zasad interpretacji tekstu (idżtihadu). Dzieła poświęcone usul al-fiqh omawiają więc również zagadnienia językowe, analizując wyrażenia jedno- i wieloznaczne, ogólne i szczegółowe etc. Wiele uwagi poświęcone jest teorii abrogacji, mówiącej o tym, który z wersetów obowiązuje w przypadku licznych w Koranie i sunnie sprzeczności, jak również w przypadku sprzeczności między dwoma źródłami prawa. Na koniec omawiany jest problem kompetencji wymaganych u mudżtahida (czyli prawnika podejmującego samodzielną interpretację źródeł prawa, idżtihad).
Wszystkie wspomniane kwestie mogą być rozstrzygnięte na wiele sposobów. Nie wszyscy prawnicy uznawali wszystkie wymienione źródła (poza Koranem i sunną) prawa bądź interpretowali je odmiennie czy też przypisywali im inną wagę. Różne były kryteria jedno- i wieloznaczności terminów, inne zasady nadawania konkretnego znaczenia terminom ogólnym, czy szczegóły teorii abrogacji. Różnice te spowodowały powstanie w ramach islamu wielu szkół prawnych. Większość z nich zanikła z biegiem czasu, do współczesności zachowały się cztery szkoły sunnickie. W ramach islamu szyickiego istnieją odrębne szkoły prawne.
Rozwój prawa muzułmańskiego Po śmierci Mahometa władzę we wspólnocie przejęli kalifowie. Objawienie, choć zawierało pewną liczbę norm prawnych i liczne wskazówki, nie stanowiło zwartego systemu prawnego, mogącego stać się podstawą prawa stanowionego. Pierwsi kalifowie rządzili więc zgodnie z arabskim prawem zwyczajowym tam, gdzie nie było ono sprzeczne z nową wiarą. Pierwsi kalifowie rozpoczęli również proces kodyfikacji prawa zawartego implicite bądź explicite w Koranie, określając sankcje za czyny niezgodne z nakazami świętej księgi (jak np. określenie kary na spożywanie alkoholu). Idea, że prawo powinno objąć całokształt ludzkiej aktywności, jeszcze się jednak nie pojawiła, kalifowie rządzili zgodnie z własną interpretacją Koranu, nie dążąc do stworzenia jednolitego systemu prawnego w całości opartego na Objawieniu. Innymi wczesnymi źródłami prawa muzułmańskiego była sunna (obyczaj) Proroka, jego Towarzyszy oraz poprzednich kalifów. Wraz z rozrostem państwa muzułmańskiego kalifowie musieli delegować część swojej władzy, powołując kadich, sędziów. Od tej pory, obok dekretów kalifa, w rozwoju prawa muzułmańskiego poważną rolę odgrywały wyroki kadich, którzy kierowali się w swoich decyzjach literą bądź duchem Koranu, prawem zwyczajowym (arabskim i lokalnym), sunną Proroka, Towarzyszy i pierwszych kalifów, a także własną opinią (ray''').
Tak kształtowane prawo nie było jednolite w ramach imperium. Opierało się ono na rozmaitych prawach lokalnych (szczególnie w dziedzinie norm administracyjnych), nieusystematyzowanych (więc indywidualnych) odwołaniach do Koranu, powoływało na przekazane przez tradycję opowieści o czynach czy konkretnych decyzjach Proroka, które, choć w części najpewniej autentyczne, w wielu przypadkach były wytworem lat późniejszych (patrz sunna). W ten sposób pod koniec I w. hidżry (czyli na początku VIII w. n.e.) zaczęły kształtować się lokalne szkoły prawne, reprezentujące odmienne tradycje prawne. Ponieważ uczeni reprezentujący różne szkoły przekonani byli, iż sunna (obyczaj) ich szkoły stanowi kontynuację sunny Proroka, popularna stała się praktyka przypisywania obowiązującej w ramach danej szkoły doktryny konkretnym osobom spośród dawniejszych autorytetów – a więc z początku Następcom, potem Towarzyszom, w końcu samemu Prorokowi. Praktyka ta jest wyrazem powolnego kształtowania się przekonania, że prawo w państwie muzułmańskim musi w całości mieć sankcję religijną. Przekonanie to znajdzie dojrzały wyraz w myśli Asz-Szafi’iego, że nie ma takiego wydarzenia w życiu muzułmanina, któremu nie odpowiadałaby właściwa kwalifikacja prawna. Od kiedy jednak istniejąca praktyka prawna zaczęła być wspierana autorytetem religijnym, problemem stało się jej terytorialne zróżnicowanie. Doktryny szkół były niezwykle różnorodne i nie mogły wszystkie wywodzić się od Proroka.
Równolegle do rozwoju pierwszych, tzw. geograficznych szkół prawnych, rozwijał się ruch tradycjonistów, nawołujących do wzorowania się muzułmanów na postępowaniu Mahometa i zbierających istniejące przekazy o słowach i czynach Proroka. W ten sposób pojęcie sunny Proroka zaczęło zmieniać charakter. Do tej pory na sunnę Proroka powoływano się w sposób nieusystematyzowany, często bardzo niekonkretny. Sunna był to wzorzec postępowania bądź obyczaj wiązany z daną osobą, między innymi Proroka. Działalność tradycjonistów doprowadziła do powstania pojęcia hadisu, a więc przekazu dotyczącego konkretnych słów czy działań Proroka wraz z listą osób, które brały udział w przekazywaniu tej informacji potomnym. Lista taka powinna być w założeniu ciągła i sięgać do bezpośredniego świadka relacjonowanego wydarzenia. Stopniowo wśród prawników muzułmańskich zaczęły pojawiać się głosy, że materialnym źródłem prawa powinno być jedynie Objawienie, a więc Koran i sunna Proroka. Zaś autentyczność tej sunny gwarantować powinien weryfikowalny isnad, czyli lista przekazicieli tradycji. Sunna Towarzyszy i Kalifów Sprawiedliwych zaczęła tracić na znaczeniu jako źródło prawa muzułmańskiego.