Systematyka gleb – klasyfikacja jednostek taksonomicznych gleb w oparciu o określone kryterium, najczęściej użytkowe lub przyrodnicze, w zależności od celu przeznaczenia.
Klasyfikacje przyrodnicze dokonują podziału gleb ze względu na kryteria genetyczne, tzn. według sposobu powstania danej gleby i tworzących nią procesów glebotwórczych. Przykładami są kolejne systematyki gleb Polski Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego (w tym obecnie obowiązująca systematyka z 2019 roku), klasyfikacja gleb leśnych Polski oraz międzynarodowa systematyka gleb WRB.
Klasyfikacje użytkowe (stosowane) dokonują podziału gleb ze względu na określone cechy istotne z punktu widzenia celu powstania klasyfikacji. Przykładami są klasyfikacje gleb opisujące rolniczą produktywność gruntów (w Polsce są to: gleboznawcza klasyfikacja gruntów oraz podział na kompleksy przydatności rolniczej gleb), albo podział gruntów ze względu na odczyn gleby.
Powszechnie stosowaną na świecie, mającą obok systematyki gleb WRB status systematyki międzynarodowej, klasyfikacją opracowaną w oparciu o cechy diagnostyczne (nie koniecznie tożsame z kryteriami genetycznymi) jest amerykańska systematyka USDA Soil Taxonomy.
Systematyka gleb Polski
Szóste wydanie systematyki gleb Polski według PTG jest obowiązującą na obszarze Polski od 2019 r. systematyką gleb.
Ma ona hierarchiczną budowę dla jednostek na wyższym poziomie podziału (rzędy, typy i podtypy). Podstawową jednostką klasyfikacyjną gleb obejmującą gleby o takim samym układzie poziomów glebowych i zbliżonych właściwościach fizycznych, chemicznych i biologicznych jest typ gleby. Dodatkowe, niehierarchiczne jednostki na niższym poziomie podziału to odmiany, rodzaje (geologia) i gatunki gleb (uziarnienie).
Rząd 1. Gleby słabo ukształtowane Typ 1.1. Gleby inicjalne Typ 1.2. Rankery Typ 1.3. Rędziny właściwe Typ 1.4. Mady właściwe Typ 1.5. Gleby deluwialne właściwe Typ 1.6. Arenosole Typ 1.7. Regosole
Rząd 2. Gleby brunatnoziemne Typ 2.1. Gleby brunatne Typ 2.2. Rędziny brunatne Typ 2.3. Mady brunatne Typ 2.4. Gleby ochrowe Typ 2.5. Gleby rdzawe
Rząd 3. Gleby bielicoziemne Typ 3.1. Gleby bielicowe
Rząd 4. Gleby płowoziemne Typ 4.1. Gleby płowe
Rząd 5. Gleby czarnoziemne Typ 5.1. Czarnoziemy Typ 5.2. Czarne ziemie Typ 5.3. Rędziny czarnoziemne Typ 5.4. Mady czarnoziemne Typ 5.5. Gleby deluwialne czarnoziemne Typ 5.6. Gleby murszowate Typ 5.7. Gleby szare
Rząd 6. Gleby pęczniejące Typ 6.1. Wertisole
Rząd 7. Gleby glejoziemne Typ 7.1. Gleby gruntowo-glejowe Typ 7.2. Gleby opadowo-glejowe
Rząd 8. Gleby organiczne Typ 8.1. Gleby torfowe Typ 8.2. Gleby limnowe Typ 8.3. Gleby murszowe Typ 8.4. Gleby ściółkowe
Rząd 9. Gleby antropogeniczne Typ 9.1. Gleby kulturoziemne Typ 9.2. Gleby technogeniczne
Klasyfikacja gleb według międzynarodowego systemu WRB
Klasyfikacja WRB - World Reference Base for Soil Resources - jest obecnie międzynarodowym standardem systematyki i nomenklatury gleb. Po raz pierwszy została wydana w roku 1998. Zgodnie z przyjętym założeniem, że aktualizacje systematyki gleb FAO będą robione co 8 lat, w 2006 r., 2014 r. oraz 2022 r. opublikowane zostały kolejne wersje. Klasyfikacja ta jest uznawana za oficjalną przez Międzynarodową Unię Towarzystw Gleboznawczych (International Union of Soil Sciences - IUSS) oraz FAO. W klasyfikacji WRB wydziela się 32 główne grupy glebowe, które w pewnym przybliżeniu można traktować jako odpowiedniki rodzajów w klasyfikacji Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego. Grupy dzieli się na jednostki niższego rzędu.
Klasyfikacja WRB Grupa gleb Charakterystyka Niektóre odpowiedniki regionalne Histosols miąższe poziomy organiczne gleby bagienne, gleby torfowe, gleby organiczne Anthrosols po długiej, intensywnej uprawie rolnej gleby antropogeniczne, gleby kulturoziemne Technosols z dużą ilością antropogenicznych artefaktów gleby antropogeniczne, gleby industrioziemne Cryosols z wieloletnią zmarzliną gleby poligonalne i strukturalne, gleby marzłociowe Leptosols płytkie gleby inicjalne i słabo wykształcone ze skał litych litosole, rankery, rędziny Solonetz dużo wymiennego Na w kompleksie sorbcyjnym sołońce, sołodzie Vertisols bogate w pęczniejące iły, naprzemienne kurczenie i pęcznienie vertisole, smolnice, smonice, regury, tirsy Solonchaks wysokie stężenie soli rozpuszczalnych sołonczaki Gleysols wilgotne lub zalane z procesami redukcji (oglejenie) gleby glejowe Andosols gleby wytworzone z pyłów i popiołów wulkanicznych, zawierają allofany i kompleksy glinowo-próchniczne gleby wulkaniczne, andosole Podzols iluwialne nagromadzenie związków Fe i próchnicy bielice, gleby bielicowe, gleby glejo-bielicoziemne Plinthosols akumulacja Fe gleby laterytowe Planosols stagnacja wody na cięższym materiale gleby stagnoglejowe, pseudoglejowe Stagnosols stagnacja wody na materiale o innej strukturze gleby stagnoglejowe, pseudoglejowe Nitisols strukturalne, minerały ilaste o niskiej aktywności, silnie związany fosfor czerwone gleby ferralitowe Ferralsols dominacja kaolinitu i tlenków Fe i Al czerwonożółte gleby ferralitowe Chernozems czarny, miąższy poziom próchniczny, wtórne węglany czarnoziemy Kastanozems ciemny poziom próchniczny, wtórne węglany gleby kasztanowe Phaeozems ciemny poziom próchniczny, brak węglanów bruniziemy (czarnoziemne gleby prerii), niektóre czarne ziemie, zdegradowane czarnoziemy, szare gleby leśne Umbrisols ciemny poziom próchniczny, niskie wysycenie kompleksu sorpcyjnego zasadami zdegradowane czarnoziemy, zdegradowane czarne ziemie Durisols scementowane wtórną krzemionką gleby w rejonach semiaridowych zawierające wytrącenia wtórnej krzemionki w postaci konkrecji lub nieprzepuszczalnych warstw Gypsisols akumulacja wtórnych gipsów buroziemy lub gleby szarobure z poziomem akumulacji gipsu Calcisols akumulacja wtórnych węglanów gleby z poziomem akumulacji węglanu wapnia, głównie półpustynne i pustynne Retisols biały materiał (albic) na poziomie wmycia iłu gleby płowe bielicowe, gleby płowe opadowo-gljowe, gleby płowe zaciekowe Acrisols minerały ilaste o niskiej aktywności, niskie wysycenie kompleksu sorpcyjnego zasadami żółtoziemy i czerwonoziemy Lixisols minerały ilaste o niskiej aktywności, wysokie wysycenie kompleksu sorpcyjnego zasadami gleby cynamonoczerwone i czerwonobure Alisols minerały ilaste o wysokiej aktywności, niskie wysycenie kompleksu sorpcyjnego zasadami, dużo wolnego Al gleby alitowe Luvisols minerały ilaste o wysokiej aktywności, wysokie wysycenie kompleksu sorpcyjnego zasadami gleby płowe Cambisols gleby średnio ukształtowane, z poziomem wietrzeniowym gleby brunatne, brunisole, gleby cynamonowe Fluvisols warstwowane osady rzeczne, morskie lub jeziorne mady, gleby aluwialne, gleby napływowe Arenosols piaszczyste, bez wykształconych poziomów diagnostycznych arenosole Regosols gleby inicjalne i słaboukształtowane na nieskonsolidowanym podłożu regosole
Soil Taxonomy Amerykańska klasyfikacja gleb opracowana przez Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) jest, oprócz międzynarodowej klasyfikacji gleb WRB, najczęściej stosowaną klasyfikacją na świecie. Jako pierwsza (od 1960 r.) zastosowała ona dzielenie gleb na podstawie poziomów diagnostycznych, które charakteryzują się ściśle określonymi przedziałami wskaźników analitycznych. Mimo iż jest to system sztuczny, z powodzeniem jest wykorzystywany w wielu krajach świata. Wszystkie gleby świata zostały podzielone na 12 rzędów (), które dzielą się na jednostki niższego rzędu. USDA Soil Taxonomy: Rząd gleb Charakterystyka Niektóre odpowiedniki regionalne Alfisols gleby z poziomem argillic, fragipan lub kandic; stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi ≥35%; powstają w klimacie umiarkowanym gleby płowe, szare gleby leśne, gleby opadowo-glejowe, niektóre sołodzie Andisols gleby wytworzone z popiołów i pyłów wulkanicznych; z właściwościami andic gleby wulkaniczne (andosole) Aridisols gleby z poziomami salic, natric, calcic, gypsic, argillic; powstają na pustyniach lub półpustyniach gleby pustynne, sołonczaki, sołońce, buroziemy, gleby szarobure Entisols młode gleby bez poziomów diagnostycznych gleby inicjalne i gleby słabo ukształtowane Gelisols gleby z wieloletnią zmarzliną nie głębiej niż 1 m lub nie głębiej niż 2 m i z materiałem gelic nie głębiej niż 1 m gleby polarne, gleby poligonalne, gleby kriogeniczne, marzłociowe gleby tajgi Histosols zbudowane z materiału organicznego gleby organiczne, gleby torfowe, gleby murszowe Inceptisols głównie gleby z poziomem cambic gleby brunatne, mady i rędziny brunatne, gleby rdzawe, niektóre gleby tundrowe lub gleby antropogeniczne Mollisols gleby z poziomem mollic; zasobne w próchnicę, głównie gleby stepów i prerii; wysycenie kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi >50% czarnoziemy, czarne ziemie, rędziny i mady czarnoziemne, gleby kasztanowe, bruniziemy, rubroziemy Oxisols gleby z poziomem oxic; bardzo silnie zwietrzałe; występują w strefie międzyzwrotnikowej latosole, gleby laterytowe, czerwone lub czerwonożółte gleby ferralitowe Spodosols gleby z poziomem spodic; zwykle piaszczyste i bardzo kwaśne bielice, gleby bielicowe, glejobielice, gleby glejobielicowe Ultisols gleby z poziomem kandic lub argillic; podobne do alfisoli lecz stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi <35%; występują w ciepłym lub gorącym klimacie czerwonoziemy, żółtoziemy, niektóre rubroziemy, gleby czerwone, gleby czerwonożółte Vertisols gleby wytworzone z pęczniejących iłów, z mikrorzeźbą gilgai, szczelinami i powierzchniami ślizgu vertisole, smolnice, regury, tirsy, grumusole
Tradycyjny podział gleb w ujęciu geograficzno-genetycznym
Gleby strefowe gleby arktyczne gleby poligonalne gleby kriogeniczne gleby tundrowe Gleby glejowe gleby tajgi marzłociowe gleby tajgi podbury gleby glejowo-bielicowe gleby bielicowe i bielice gleby płowe gleby rdzawe gleby brunatne czarnoziemne gleby prerii (bruniziemy) szare gleby leśne czarnoziemy gleby kasztanowe żółtoziemy czerwonoziemy gleby żółtobrunatne rubroziemy (czerwonawoczarne gleby prerii subtropikalnych) gleby cynamonowe gleby brązowe i gleby szarobrązowe gleby szarocynamonowe gleby pustynne buroziemy szarobure gleby pustynne szaroziemy czerwonawe buroziemy gleby ferralitowe (gleby laterytowe) czerwonożółte gleby ferralitowe czerwone gleby ferralitowe gleby cynamonowoczerwone gleby czerwonobure czarne gleby tropikalne
Gleby astrefowe i śródstrefowe takyry gleby wulkaniczne gleby mangrowe podbieły plaggosole heilutu
gleby inicjalne i słabo wykształcone gleby górskie Gleby antropogeniczne Mady Czarne ziemie Rędziny
Gleby słone Gleby bagienne
Przypisy
Literatura
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego
Oficjalna strona Międzynarodowej Unii Towarzystw Gleboznawczych
Kategoria:Gleboznawstwo