Wałcz

Wałcz () – miasto w północno-zachodniej Polsce, w województwie zachodniopomorskim, siedziba władz powiatu wałeckiego oraz wiejskiej gminy Wałcz.

Wałcz jest powiatowym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym, siedzibą urzędów i instytucji lokalnych oraz ósmym ośrodkiem miejskim województwa (pod względem liczby ludności).

Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r., Wałcz liczył 25 802 mieszkańców i był pod względem liczby ludności ósmym miastem w województwie zachodniopomorskim.

W Wałczu stacjonuje 100 Batalion Łączności, 104 Batalion Zabezpieczenia, 1 Regionalna Baza Logistyczna, a także ma siedzibę 107 Szpital Wojskowy.

Położenie Miasto królewskie Wałcz, lokowane w 1303 roku, położone było w XVI wieku w województwie poznańskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka: Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 177.. Pod koniec XVI wieku należało do starostwa wałeckiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 242..

Pod względem historycznym miasto początkowo stanowiło część Pomorza. Od czasu podboju Pomorza przez Bolesława Krzywoustego należy do Wielkopolski, w ramach której położony jest w ziemi wałeckiej.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Wałcz położony jest na Pojezierzu Wałeckim, jednak mniejsza północno-wschodnia część miasta znajduje się już na Równinie Wałeckiej. Oba mezoregiony należą do makroregionu Pojezierza Południowopomorskiego.

Struktura powierzchni + Struktura użytkowania gruntów (2005) Rodzaj Powierzchnia % Użytki rolne 1545 ha 40,50% Lasy i grunty leśne 682 ha 17,88% Pozostałe grunty i nieużytki 1589 ha 41,65% Razem (Σ) 3815 ha 100%

Według danych z 1 stycznia 2014 r. powierzchnia miasta wynosiła 38,17 km². Miasto stanowi 4,2% powierzchni powiatu.

Wyróżnia się 4 wydzielone części miasta, które dawniej były osobnymi miejscowościami: Chrząstkowo, Morzyca, Olszynka, Sosnówka.

Warunki naturalne Miasto znajduje się na terenie płaskim, urozmaiconym jedynie niewielkimi wzniesieniami.

Wałcz usadowiony jest nad jeziorami: Raduń (pow. 227,12 ha) oraz Jeziorem Zamkowym (pow. 133,01 ha). Jeziora te znajdują się w granicach administracyjnych miasta. Przez miasto przepływa rzeka Pilca. Na terenie miasta ok. 11,2% stanowią jeziora i rzeki, których powierzchnia łącznie wynosi 427 haLokalny Plan Rewitalizacji miasta Wałcz na lata 2007–2013, Warszawa luty 2007 r., wyginternational (IMC Polska)..

mały|Park przy ul. Kilińszczaków, Jezioro Zamkowe

W niewielkiej odległości od miasta znajdują się także inne jeziora: Chmiel Duży, Chmiel, Raduń Mały, Ostrowiec, Lubianka, Jezioro Łabędzie. Akweny te położone są w zwartych kompleksach lasów o zróżnicowanym drzewostanie. Miasto z trzech stron (od zachodu, północy i wschodu) także otoczone jest lasami.

Pomniki przyrody: aleja lipowa „Raduń” składająca się z 27 lip (koło linii kolejowej, koło ulicy Ogniowej i Leśnej) o obwodach od 146 do 229 cmUchwała Nr VI/sXIX/117/12 Rady Miasta Wałcz z dnia 31 stycznia 2012 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2012 r. poz. 442). „Dąb Pokoleń” – dąb szypułkowy o obwodzie pnia 292 cm przy ul. Spokojnej 1Uchwała Nr VI/SXXVII/153/12 Rady Miasta Wałcz z dnia 18 września 2012 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2012 r. poz. 2338).

Historia mały|Herb Wałcza w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku Miejscowość pierwotnie związana była z Pomorzem i Wielkopolską. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od XIV wieku. Wymieniona po raz pierwszy w dokumencie zapisanym po łacinie z 1303 jako Welcz sive Arneszgrundt, 1303 Arnescrone, 1303 Walcia, 1312 Arneskrone, 1314 Arnscron, 1348 Arnskrone, 1349 van der Crone, 1364 von der Kronen, 1364 die Crone, 1368 Welcz, 1375 Corona, 1378 Kron alias Walcz, 1402-08 Krone, 1406 Walcz, 1420 Valcz, 1451 Krona, 1460 die Corone, '1460 Theutzsche Krone, 1481 Walczs, 1490 Walcze, 1499 Arnszkrone alias Waltcz, 1944 Deutsch-Kron.

Tereny, na których leży miejscowość, były jednak zasiedlone wcześniej, niż odnotowują to archiwalne dokumenty historyczne. Na północnym brzegu jeziora Raduń, ok. 2 km na wschód od miasta, u wylotu istniejącego dziś mostu, znajduje się wzgórze o kształcie sugerującym istnienie wałów i rowów, które potencjalnie uważane jest przez archeologów za wczesnośredniowieczne grodzisko o nazwie Raduń, wspomniane w dokumentach z 1303. U podstawy ma ono wymiary 73x123 metry, a u szczytu 49x85. Znaleziono na nim fragmenty ceramiki. Natomiast w odległości około 800 metrów na zachód od tego miejsca, na wzniesieniu na północno-zachodnim brzegu wspomnianego jeziora, odkryto ułomki ceramiki, fragmenty bruku kamiennego oraz warstwy spalenizny, które uznano za prawdopodobne ślady osady wczesnośredniowiecznej. Oba te stanowiska nie zostały jeszcze dokładnie zbadane i zostały w znacznym stopniu zniszczone budową rowów strzeleckich podczas II wojny światowej. Dlatego też wszelkie informacje na ich temat mają jedynie charakter szacunkowy.

W okresie powstawania państwowych organizacji plemiennych dzisiejsza ziemia wałecka leżała na pograniczu wpływów Pomorzan i Polan. Należy przyjąć, że do czasów przedpaństwowych Polski ziemie te były pod kulturowym oraz politycznym wpływem Pomorzan i związane były z losem dziejowym Pomorza Zachodniego. Poprzez wyprawy wojenne na Pomorze, organizowane w 1. połowie XII wieku przez Bolesława Krzywoustego, okolice te zostały włączone do państwa polskiego, stanowiąc północne rubieże WielkopolskiLeszek Jóźwik, Historia miasta Wałcz.. Do XII wieku był to gród pomorski, obok którego na półwyspie nad Jeziorem Zamkowym rozwijała się wioska rybacka, która leżała na szlaku solnym prowadzącym z Kołobrzegu do Ujścia.

Wałcz założony został na niezasiedlonych obszarach należących wcześniej do Wielkopolski, które w 1296 zajęte zostały przez Marchię Brandenburską. Margrabiowie brandenburscy stracili wkrótce bezpośrednią kontrolę nad nim, najpierw zastawiając go Gunterowi von Käfernberg, a potem oddając go w lenno rodzinie Wedlów, która odgrywała znaczną rolę w Nowej Marchii. 23 kwietnia 1303 Ulrich Schoning i Rudolf Liebenthal otrzymali od margrabiów brandenburskich: Ottona, Konrada, Jana i Waldemara przywilej na założenie miasta Arnskrone koło jeziora Wolcen. Prócz praw miejskich Wałcz został także uposażony w 208 łanów ziemi ornej, łąki oraz dwa jeziora z wyspami i półwyspem, a także na 16 lat został zwolniony z podatków. W 1348 mieszczanie wałeccy zwolnieni zostali z ceł na drewno.

W 1368 na mocy układu zawartego przez króla Polski Kazimierza Wielkiego i margrabiego Ottona V Leniwego ziemia wałecka została przyłączona do Polski i leżała w Wielkopolsce w Koronie Królestwa Polskiego, a miasto Wałcz stało się miastem królewskim. Następnie jako wiano jego córki Elżbiety ziemia wałecka darowana została księciu Bogusławowi V. Król potwierdził także przywilej miejski dla Wałcza, a w zamku osadził swojego starostę. Miasto stało się ośrodkiem klucza dóbr królewskich i jako siedziba starostwa była oddawana w zarząd tenutariuszom. W latach 1374–1377 jako spadek Wałcz przypadł księciu szczecińskiemu Kazimierzowi IV słupskiemu. 17 kwietnia 1378 miasto spłonęło doszczętnie, wraz z otaczającym je ostrokołem i kościołem. W 1409 po raz kolejny miasto spalili krzyżacy, ocalał tylko zamek. W 1443 miasto leżało w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. W 1450 król Polski Kazimierz Jagiellończyk zwolnił mieszczan wałeckich od płacenia ceł w Królestwie. W 1458 w czasie wojny trzynastoletniej Wałcz wystawił 10 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. W 1460 krzyżacy ponownie spalili miasto; odbudowane składało się z dwóch samodzielnych części, w obu osiedlali się Żydzi i Szkoci, ale ludność polska mieszkała tylko na podzamczu.

W 1524 król Polski Zygmunt Stary mianował Andrzeja Jankowskiego nadzorcą komór celnych w pobliżu granicy z Nową Marchią, w tym także komory celnej znajdującej się w Wałczu. W 1554 dla ziemi wałeckiej z siedzibą w Wałczu został utworzony urząd grodzki, który przetrwał do rozbiorówM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. Po zniszczeniach wojennych w 1633 starosta Jakub Weiher działając w imieniu króla Władysława IV nadał połączonym osadom prawa miejskie, powstało jedno miasto, które zniszczyli Szwedzi. W XVII wieku podczas reformacji miasto zachowało charakter katolicki. W 1618 starosta Jan Gostomski sprowadził jezuitów, powstały wówczas tzw. Ateny Wałeckie, słynna szkoła przyklasztorna. W 1638 roku burmistrzem Wałcza był Szkot Michał Wolson.

W okresie I Rzeczypospolitej Wałcz należał do woj. poznańskiego i był siedzibą starostwa grodowego. W wyniku I rozbioru Polski w 1772 miasto zagarnięte przez Prusy, w 1773 zostało częścią nowo utworzonej prowincji Prusy Zachodnie. Kasacie uległ zakon jezuitów, a szkołę przekształcono w gimnazjum królewskie stanowiące ośrodek polskości. W latach 1807–1813 stacjonowały tu wojska francuskie i polskie. W 1841 w pożarze ratusza spłonęło archiwum miejskie. W XIX w. miasto odznaczało się szybkim rozwojem ekonomicznym. Działało tu kilka tartaków, odlewnia żelaza, fabryki maszyn i mebli, drukarnia, wapienniki, browar. W 1881 r. połączono Wałcz linią kolejową z Piłą, w 1888 r. z Kaliszem Pomorskim, w 1898 r. z Wierzchowem (rozebrana w 2016 r.), w roku 1904 z Człopą (rozebrana w 2007 r.) i w 1914 ze Złotowem (rozebrana w 1945 r.).

Traktat wersalski pozostawił zamieszkany w zdecydowanej większości przez Niemców Wałcz w Rzeszy Niemieckiej, w prowincji Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej. W 1939 miasto liczyło 15 tysięcy mieszkańców. Podczas II wojny światowej polski ruch oporu w Wałczu szpiegował niemieckie działania. Niemcy utworzyli w mieście podobóz pracy przymusowej obozu jenieckiego Stalag II B, w którym przetrzymywali jeńców francuskich i amerykańskich.

12 lutego 1945 r., po wcześniejszym przełamaniu umocnień obronnych Wału Pomorskiego, miasto zostało zdobyte, zniszczenia wynosiły 25%. Miejscowa ludność niemiecka w większości opuściła miasto w obawie przed zbliżającym się frontem, pozostała została wysiedlona do Niemiec po zakończonej wojnie. Do miasta przybyli nowi osadnicy z różnych stron dawnej Polski, m.in. Polacy z Kresów Wschodnich. 19 maja 1946 zatwierdzono obecną nazwęZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().. W 1946 roku miasto zostało włączone do woj. szczecińskiego, by następnie w 1950 roku w wyniku podziału tego województwa znaleźć się w woj. koszalińskim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa pilskiego. W wyniku reformy administracyjnej państwa od 1999 r. Wałcz należy do woj. zachodniopomorskiego.

W czerwcu 1969 roku Wałcz był miejscem zakończenia rajdu „Szlakiem Zdobywców Wału Pomorskiego”, zorganizowanego z okazji 25-lecia Polski Ludowej. Wzięło w nim udział 11 tys. członków Związku Młodzieży SocjalistycznejWładysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 381..

Architektura mały|upright|Kościół św. Mikołaja

Zabytki mały|Kolegium pojezuickie mały|Gmach banku mały|Poczta główna mały|Budynek dawnego szpitala

Zabytki chronione prawem w Wałczu: ratusz z 1890 r. – część średniowiecznego zespołu urbanistycznego Kościół św. Mikołaja – budowla neogotycka z 1865 r.