Bezżuchwowce, bezszczękowce (Agnatha, czyt. agnata) – takson prymitywnych, pozbawionych szczęk kręgowców wodnych, do których należą minogokształtne i śluzicokształtne oraz wymarłe kostnopancerne, Heterostraci i Thelodonti. W zależności od przyjętej systematyki klasyfikowany jest w randze nadgromady, supergromady lub infratypu.

Budowa Ciało współczesnych przedstawicieli bezszczękowców jest silnie wydłużone, cylindryczne, pokryte pozbawioną łusek skórą z wielowarstwowym nabłonkiem, pokrytą śluzem. Układy mięśniowy, nerwowy z narządami zmysłów, krążenia i wydalniczy przypominają analogiczne układy ryb. Prymitywny kręgosłup złożony jest z chrzęstnych płytek leżących wzdłuż chrzęstnej struny grzbietowej. Czaszka chrzęstno-błoniasta, u śluzic pozbawiona oczu, zakończona zębokształtnymi wyrostkami na języku zamiast szczęk. Śluzice mają od 5 do 15 par worków skrzelowych, od których odchodzą kanały łączące się pod skórką i uchodzące do gardzieli oraz do otworów po bokach ciała. Brak płetwy grzbietowej. Minogi natomiast mają dobrze rozwinięte, na ogół nieduże oczy oraz dwie płetwy – grzbietową i grzbietowo-ogonową. Otwór gębowy ma postać okrągłej przyssawki, wewnątrz której znajdują się rogowe ząbki oraz fałd – również pokryty ząbkami. Występuje 7 par workowatych skrzeli, otwierających się na zewnątrz 7 parami otworów skrzelowych. Układ krwionośny zamknięty, przez serce przepływa wyłącznie pozbawiona tlenu krew żylna.

Odżywianie się Współczesne bezszczękowce są pozbawione żołądka. Śluzice są padlinożercami lub pasożytami – żerują głównie na ciałach ryb i głowonogów – wgryzają się głęboko w ich ciało, aby pić krew i wyjadać tkanki mięsne. Oprócz kilku wyjątków minogi są pasożytami – żerują one głównie na rybach, przysysając się do ich ciał i wysysając krew. W wyniku jej ubytku ofiara minoga, mimo że ten już odpłynął, jest najczęściej tak osłabiona, że umiera. Niekiedy minogi jedzą także małe bezkręgowce morskie.

Rozmnażanie się U bezżuchwowców występuje zapłodnienie zewnętrzne. Minogi są zwierzętami rozdzielnopłciowymi. Na czas składania jaj minogi migrują do rzek i wraz z rozpoczęciem tarła przestają się odżywiać. Następują zmiany anatomiczne: u samic powiększa się płetwa grzbietowa i pojawia zgrubienie w okolicy odbytowej, u samców natomiast wykształca druga płetwa odbytowa. Minogi jaja składają w zagłębieniu w podłożu. Robią to tylko raz w życiu, po czym giną. Ze złożonych jaj wylęgają się larwy, zwane ślepicami, które zagrzebują się w podłożu i odżywiają planktonem oraz małymi bezkręgowcami morskimi. Po upływie 3–6 miesięcy larwa przeobraża się w postać dorosłą. Rozmnażanie się śluzic nie zostało do końca zbadane. Wiadomo, że są one obojnakami, jednak w okresie rozrodu funkcjonuje tylko jedna część gruczołu obojnaczego – męska lub żeńska. W ciągu swego życia śluzice prawdopodobnie wielokrotnie składają złoża, liczące od 12 do 300 dużych jaj w twardych skorupkach. Nie występuje stadium larwalne.

Ewolucja Bezszczękowce pojawiły się już w górnym kambrze, jednak ich największa liczebność przypada na okres dewonu. Wiele rodzajów utworzyło w tym okresie wolno osadzone w jamie gębowej zęby lub zębopodobne wyrostki na pancerzu głównym (np. ostrakodermy), które pełniły funkcje niewykształconych jeszcze szczęk.

Systematyka śluzice (Myxini) cefalaspidokształtne (Cephalaspidomorphi) †anaspidy (Anaspida) †kostnopancerne (Osteostraci) minogokształtne (Petromyzoniformes) †pteraspidokształtne (Pteraspidomorphi) heterostraki (Heterostraci) Arandaspida Thelodontidae Eriptychiida Astraspida

Przypisy Krystyna Kowalska, Jan Maciej Rembiszewski, Halina Rolik Mały słownik zoologiczny, Ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973.

Bibliografia Dimitrij Strelnikoff, Wielka encyklopedia zwierząt, tom 21, s. 16–18, Oxford Educational, .