Karl Anton Augustin Bistrzycki (ur. 13 czerwca 1862 w Poznaniu, zm. 5 września 1936 w Lucernie) – szwajcarski chemik polskiego pochodzenia.

Życiorys Urodził się w 1862 roku w Poznaniu jako najmłodszy z czworga dzieci w poważanej rodzinie kupieckiej. Jego rodzicami byli Józef (Joseph) Bistrzycki i Tekla z domu WunschAugust Ludwig Degener, Walter Habel: Wer ist wer? Das deutsche Who’s Who. Band 6. Berlin: Arani Verlag, 1912 s. 128 (niem.). W Poznaniu ukończył gimnazjum i złożył 13 marca 1882 roku egzamin maturalny. Zdał egzamin ustny z uzasadnieniem, że jego wiedza wykracza poza wymaganą w szkole. Rok wcześniej to samo gimnazjum ukończył Stanisław Kostanecki, później chemik, profesor zwyczajny na Uniwersytecie w Bernie, badacz barwników roślinnych i wieloletni przyjaciel Bistrzyckiego. Bistrzycki jeszcze w szkole zainteresował się chemią, której uczyli go Theodor Krug i Benno Mendelsohn. Szybko porzucił zamiar studiowania medycyny i zdecydował się pójść na studia chemiczne.

W 1882 roku rozpoczął naukę na wydziale nauk przyrodniczych Uniwersytetu w Berlinie. Jego nauczycielami byli Oskar Döbner, , , August Wilhelm von Hofmann, Hans Landolt, Carl Liebermann, , i inni. W laboratorium prof. Finkenera przy Akademii Górniczej odbył ćwiczenia przygotowawcze z chemii nieorganicznej i analitycznej, a w laboratorium prof. Liebermanna przy Wyższej Szkole Technicznej w Berlinie-Charlottenburgu ćwiczenia z chemii organicznej. W 1885 roku został asystentem wykładowcą (Vorlesungsassistent), w 1886 roku drugim asystentem, a w 1888 roku pierwszym asystentem prof. Liebermanna. Praca administracyjna w laboratorium opóźniła jego własny przewód doktorski, ostatecznie zdał egzaminy 17 grudnia 1891 roku, z chemii jako głównego przedmiotu i z fizyki oraz filozofii jako przedmiotów dodatkowych. Rozprawę doktorską Über die Opian- und die Phtalaldehydsäure przedstawił 15 lutego 1892 roku. W listopadzie został Privatdozentem.

Należał do (Deutsche Chemische Gesellschaft) i był stałym referentem na jego zebraniach. Później ściśle związał się z założonym w 1901 roku (Schweizerische Chemische Gesellschaft). Był stałym współpracownikiem czasopisma „”.

14 kwietnia 1896 roku został profesorem chemii organicznej i analitycznej na Uniwersytecie we Fryburgu, gdzie powierzono mu kierowanie laboratorium chemicznym na nowo powstałym wydziale nauk przyrodniczych. Przez następne miesiące zajmował się pracą administracyjną, organizując pracę laboratorium, mieszczącego się w dawnym składzie broni. 4 listopada 1896 odbyło się otwarcie pracowni, w której Bistrzycki razem z jedenastoma studentami kontynuował prace rozpoczęte w Berlinie.

Bistrzycki był lubianym i cenionym nauczycielem, oddanym swojej pracy. Studenci określali go mianem „Papa Bistrzycki”. Zabraniał on w laboratorium zajęć niezwiązanych z chemią, np. czytania gazet, jako naruszających genius loci pracowni.

Do przyjaciół Bistrzyckiego należeli Stefan Niementowski i Marceli Nencki. We Fryburgu Bistrzycki zawarł znajomość z Ignacym Mościckim. Jednym z asystentów Bistrzyckiego był Chaim Weizman. Doktorantami Bistrzyckiego byli m.in. Julian Flatau, K. Tymieniecki, Jan Wedel, Zofia Zaleska (żona Jana Mazurkiewicza), Kazimierz Nencki, Czamański, Sienicki, St. Jabłoński, Elżanowski, Borzuchowski, Sobolewski, Namysłowski. Spośród uczniów Bistrzyckiego stanowiska akademickie zajmowali m.in. William J. Wohlleben (Dayton), (Berlin), i Joseph-Julian Guntensperger (Quebec).

W kwietniu 1892 roku poślubił Franciszkę Kliszczyńską, pochodzącą z Poznania. Szczęśliwe małżeństwo pozostało bezdzietne.

W związku z pogarszającym się stanem zdrowia, w 1933 roku przeszedł na emeryturę. Wcześniej zrzekł się godności rektora uniwersytetu. Do śmierci w 1936 roku opiekowała się nim żona. Zmarł 5 września 1936 roku po długiej chorobie. Pochowany jest na cmentarzu komunalnym we FryburguZieliński J. Nasza Szwajcaria: przewodnik śladami Polaków. Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 1999 s. 67.

Działalność naukowa Przegląd działalności naukowej Augustyna Bistrzyckiego na podstawie opracowania C. Gyra z roku 1937.

Jego pierwsza praca (wspólnie z S. Kostaneckim) Uber ein neues Isomeres des Eusanthons została opublikowana w 1885 roku i dotyczyła reakcji kwasu β-rezorcynowego z bezwodnikiem octowym.

Podczas badań reakcji kwasów o-aldehydobenzoesowych z o-diaminobenzenami stwierdził, że we wrzącym roztworze wodno-alkoholowym powstają z nich kwasy o-benzoimidazolobenzoesowe, które gotowane z bezwodnikiem octowym przechodzą w benzoilobenzimidazol nazwany przez Bistrzyckiego fenylenoftalamidonem. Przykładowa reakcja kwasu o-formylobenzoesowego i o-fenylodiaminy została przedstawiona na poniższym schemacie:

440px

Czteropierścieniowy produkt końcowy o strukturze benzoilenobenzimidazolu jest , z którego wyprowadzić można różne barwniki. Związek ten jest też szkieletem nowej klasy związków, z których jako pierwszy został przez Bistrzyckiego opisany toluilenodimetoksyftalamidon, produkt reakcji kwasu 6-formylo-2,3-dimetoksybenzoesowego i toluenodiaminy:

180px

Bistrzycki wraz ze swoją grupą badawczą uzyskał na podobnej drodze serię pochodnych toluilenodimetoksyftalamidonu. Później otrzymywał on wiele podobnych układów wielopierścieniowych poprzez działanie bezwodnikami kwasów dikarboksylowych układów orto- i peri-skondensowanych na etyleno-, o-fenyleno- i naftylenodiaminę oraz ich pochodne.

Kolejna obszerna grupa związków badanych przez Bystrzyckiego i jego uczniów to pochodne di- i trifenylometanu. Efektem tych badań były pierwsze syntezy i aurynowych. W najprostszej formie, w reakcji z fenolem daje kwas p-hydroksytrifenylooctowy, który w wyniku dekarboksylacji przekaształca się w p-hydroksytrytanol: 500px

Związek ten został przekształcony w chlorek p-metoksytrytylu, z którego w wyniku eliminacji chlorku metylu powstał difenylochinometan, znany później jako p-fukson: 300px

Zamiana fenolu na bardziej rozbudowane pochodne pozwoliła na uzyskanie szeregu analogicznych związków: 360px

Inną klasą aromatycznych związków wielopierścieniowych uzyskanych przez grupę Bistrzyckiego były , powstające w reakcji pochodnych ftalowych, np. kwasy ftaloaldehydowego i fenolu: 600px

Interesujące rezultaty dały też prace nad kwasem tiobenzylowym, który w reakcji z aldehydami dawał pochodne . Np. produktem reakcji z benzaldehydem był 2,4,4-trifenylo-1,3-oksatiolan-5-on, który pod wpływem stężonego kwasu siarkowego dekarboksylacji i przegrupowaniu do 9-fenylo-9H-tioksantenu: 300px

Związki te stanowiły nową klasę pochodnych antracenu z mostkowym atomem siarki.

Lista prac

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Szwajcarscy chemicy Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu we Fryburgu (Szwajcaria) Kategoria:Zmarli w 1936 Kategoria:Urodzeni w 1862 Kategoria:Naukowcy polskiego pochodzenia Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu