Bitwa nad Sommą – największa bitwa I wojny światowej, stoczona w dniach 1 lipca – 18 listopada 1916 roku pomiędzy siłami brytyjskimi, Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i kolonii brytyjskich, wspieranych przez oddziały francuskie, a wojskami niemieckimi nad rzeką Sommą w północnej Francji (Pikardia). Była to jedna z najkrwawszych bitew w historii ludzkości, która pochłonęła ponad milion ofiar po obu stronach.

Francuzi i Brytyjczycy zaplanowali ofensywę nad Sommą podczas konferencji w Chantilly w grudniu 1915 roku. Alianci uzgodnili strategię połączonych ofensyw przeciwko państwom centralnym w 1916 roku, prowadzonych przez armie francuską, rosyjską, brytyjską i włoską, z ofensywą nad Sommą jako wkładem francusko-brytyjskim. Pierwotnie Armia francuska miała podjąć główną część ofensywy nad Sommą, wspierana na północnej flance przez 4 Armię Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych. Jednak kiedy 21 lutego 1916 roku Armia Cesarstwa Niemieckiego rozpoczęła bitwę pod Verdun, dowódcy francuscy skierowali tam wiele dywizji przeznaczonych do ataku na Sommę, a początkowo „wspierający” atak Brytyjczyków stał się ich głównym wysiłkiem. Brytyjczycy stanowili mieszankę resztek armii przedwojennej, Armii Terytorialnej oraz Armii Kitchenera – formacji ochotniczej z czasów wojny.

Pierwszego dnia bitwy nad Sommą niemiecka 2 Armia poniosła poważną klęskę w starciu z francuską 6 Armią na odcinku od Foucaucourt na południe od Sommy do Maricourt na północnym brzegu oraz z 4 Armią od Maricourt do okolic drogi Albert – Bapaume. Straty Brytyjczyków, wynoszące 57 470 żołnierzy, w tym 19 240 zabitych, były największymi stratami poniesionymi jednego dnia w całej historii armii brytyjskiej. Większość strat Brytyjczycy ponieśli na froncie między drogą Albert – Bapaume a Gommecourt na północy, gdzie były zbudowane główne niemieckie pozycje obronne (Schwerpunkt). Oprócz ogromnych strat ludzkich, bitwa zasłynęła także z udowodnienia znaczenia sił powietrznych oraz pierwszego w historii użycia czołgów, choć były one jeszcze nową technologią i okazały się bardzo zawodne.

Pod koniec bitwy siły brytyjskie i francuskie wdarły się na 10 km w głąb terytorium okupowanego przez Niemców na większości linii frontu, co stanowiło ich największy zysk terytorialny od czasu I bitwy nad Marną w 1914 roku. Jednak cele operacyjne armii brytyjsko-francuskiej nie zostały osiągnięte, ponieważ aliantom nie udało się zdobyć Péronne i Bapaume, gdzie armie niemieckie utrzymały swoje pozycje przez zimę. Brytyjskie ataki w dolinie rzeki Ancre zostały wznowione w styczniu 1917 roku i zmusiły Niemców do lokalnego odwrotu w lutym, a następnie do strategicznego wycofania się o około 40 km w ramach operacji Alberyk na linię Hindenburga w marcu 1917 roku.

Tło strategiczne thumb|left|Front zachodni w latach 1915–1916 Strategia wojenna aliantów na rok 1916 została ustalona na konferencji w Chantilly, która odbyła się w dniach 6–8 grudnia 1915 roku. Jednoczesne ofensywy armii rosyjskiej na froncie wschodnim, armii włoskiej na froncie włoskim i armii francusko-brytyjskiej na froncie zachodnim miały zostać przeprowadzone, aby uniemożliwić państwom centralnym przemieszczanie wojsk między frontami w okresach przestoju w walkach. W grudniu 1915 roku gen. Douglas Haig zastąpił feldmarszałka Johna Frencha na stanowisku głównodowodzącego Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Haig opowiadał się za brytyjską ofensywą we Flandrii, w pobliżu brytyjskich szlaków zaopatrzeniowych, aby wyprzeć Niemców z belgijskiego wybrzeża i wyeliminować zagrożenie ze strony okrętów podwodnych na belgijskich wodach terytorialnych. Haig formalnie nie podlegał marszałkowi Josephowi Joffre, ale Brytyjczycy odgrywali mniejszą rolę na froncie zachodnim i dostosowywali się do strategii francuskiej.

W styczniu 1916 roku Joffre zgodził się, aby Brytyjski Korpus Ekspedycyjny podjął główny wysiłek we Flandrii, lecz w lutym 1916 roku podjęto decyzję o przeprowadzeniu połączonej ofensywy, gdzie armie francuska i brytyjska miały spotkać się po obu stronach Sommy w Pikardii, przed brytyjską ofensywą we Flandrii. Tydzień później Niemcy rozpoczęli ofensywę pod Verdun przeciwko armii francuskiej. Kosztowna obrona Verdun zmusiła armię do przekierowania dywizji przeznaczonych do ofensywy nad Sommą, co ostatecznie zmniejszyło francuski wkład do 13 dywizji w ramach 6 Armii, w porównaniu z 20 dywizjami brytyjskimi. Do 31 maja ambitny francusko-brytyjski plan zdecydowanego zwycięstwa został zredukowany do ograniczonej ofensywy, mającej na celu odciążenie Francuzów pod Verdun i wyniszczenie armii niemieckich na zachodzie.

Szef niemieckiego Sztabu Generalnego, gen. Erich von Falkenhayn, zamierzał zakończyć wojnę, dzieląc Ententę anglo-francuską w 1916 roku, zanim jej materialna przewaga stanie się nie do pokonania. Falkenhayn planował pokonać liczne rezerwy, które Ententa mogłaby przesunąć na drogę przełamania jego sił, zagrażając wrażliwemu punktowi w pobliżu istniejącej linii frontu i prowokując Francuzów do kontrataku na niemieckie pozycje. Falkenhayn zdecydował się na atak w kierunku Verdun, aby zdobyć wzgórza nad Mozą i uczynić Verdun nie do utrzymania. Francuzi musieliby przeprowadzić kontrofensywę na terenie zdominowanym przez armię niemiecką i otoczonym masą ciężkiej artylerii, co doprowadziłoby do ogromnych strat i doprowadziłoby armię francuską na skraj załamania. Brytyjczycy mieli wtedy przyjść na pomoc z pospiesznie przygotowaną ofensywą i ponieść podobne straty. Falkenhayn spodziewał się, że odsiecz spadnie na południe od Arras na 6 Armię i tam zostanie rozbita. Mimo że w połowie czerwca istniała pewność, że angielsko-francuski atak na 2 Armię nad Sommą zostanie przeprowadzony, Falkenhayn wysłał tylko cztery dywizje, pozostawiając osiem w zachodniej rezerwie strategicznej.

Z 6 Armii nie wzięto żadnej dywizji, pomimo że utrzymywała ona krótszą linię z 17 i pół dywizji oraz trzema dywizjami w rezerwie OHL za 6 Armią. Utrzymanie sił 6 Armii kosztem 2 Armii nad Sommą wskazywało, że Falkenhayn zamierzał przeprowadzić kontrofensywę przeciwko Brytyjczykom na północ od frontu nad Sommą, po tym jak ofensywa brytyjska zostanie rozbita. Gdyby te francusko-brytyjskie porażki nie wystarczyły, Niemcy zaatakowaliby resztki obu armii i ostatecznie położyli kres zachodniemu sojuszowi. Nieoczekiwana długość ofensywy pod Verdun i konieczność uzupełnienia wielu wyczerpanych jednostek uszczupliły jednak niemieckie rezerwy strategiczne umieszczone za 6 Armią, która utrzymywała front zachodni od Hannescamps, 18 km na południowy zachód od Arras, do St. Eloi, na południe od Ypres i ograniczyły niemiecką strategię kontrofensywy na północ od Sommy do pasywnej i nieustępliwej obrony.

Bitwa pod Verdun

Bitwa pod Verdun (21 lutego – 16 grudnia 1916) rozpoczęła się tydzień po tym, jak Joffre i Haig zgodzili się na ofensywę nad Sommą. Niemiecka ofensywa pod Verdun miała zagrozić zdobyciem miasta i skłonić Francuzów do walki na wyniszczenie, w której niemieckie przewagi w terenie i siła ognia spowodowałyby nieproporcjonalnie duże straty po stronie Francuzów. Bitwa zmieniła charakter ofensywy nad Sommą, ponieważ wiele francuskich dywizji zostało skierowanych do Verdun, a główny wysiłek Francuzów zmniejszył się do ataku wspierającego Brytyjczyków. Przecenienie przez Niemców kosztów bitwy dla Francuzów przyczyniło się do koncentracji niemieckiej piechoty i artylerii na północnym brzegu Sommy. Do maja Joffre i Haig zmienili swoje oczekiwania co do ofensywy nad Sommą, z decydującej bitwy na nadzieję, że jedynie odciąży ona siły walczące pod Verdun i utrzyma niemieckie dywizje we Francji, co pomoże armiom rosyjskim w przeprowadzeniu ofensywy Brusiłowa w Galicji. Niemiecka ofensywa pod Verdun została zawieszona w lipcu, a wojska, działa i amunicję przeniesiono do Pikardii, co doprowadziło do analogicznego przerzucenia francuskiej 10 Armii na front nad Sommą. Później tego samego roku wojska francusko-brytyjskie zdołały kolejno zaatakować Sommę i Verdun, a Francuzi w październiku i grudniu odzyskali znaczną część utraconego terenu na wschodnim brzegu Mozy.

Ofensywa Brusiłowa

thumb|Oddziały British Indian Army w bitwie nad Sommą Ofensywa Brusiłowa (4 czerwca – 20 września) na froncie wschodnim wchłonęła dodatkowe siły, o które 2 czerwca poprosił gen. Fritz von Below, dowodzący niemiecką 2 Armią, w celu przeprowadzenia pomocniczego ataku nad Sommą. 4 czerwca armie rosyjskie zaatakowały na froncie o długości 320 km, od granicy rumuńskiej do Pińska i ostatecznie posunęły się o 150 km, docierając do podnóża Karpat, walcząc z niemieckimi i austro-węgierskimi oddziałami Armeegruppe von Linsingen i Armeegruppe Archduke Joseph. Podczas ofensywy Rosjanie zadali państwom centralnym ok. 1 500 000 strat, w tym biorąc ok. 407 000 jeńców. 9 czerwca trzy dywizje otrzymały rozkaz przejścia z Francji na front wschodni, a atak na Sommę został przerwany. Przed rozpoczęciem ofensywy brytyjsko-francuskiej na front nad Sommą wysłano tylko cztery kolejne dywizje, co zwiększyło ich łączną liczbę do 10 + 1/2 dywizji. Falkenhayn, a następnie Hindenburg i Ludendorff, byli zmuszeni odsyłać dywizje do Rosji przez całe lato, aby zapobiec załamaniu się armii austro-węgierskiej, a następnie przeprowadzić kontrofensywę przeciwko Rumunii, która 27 sierpnia wypowiedziała wojnę państwom centralnym. W lipcu na froncie zachodnim stacjonowało 112 dywizji niemieckich, a w Rosji 52 dywizje, zaś w listopadzie 121 dywizji na zachodzie i 76 na wschodzie.

Warunki taktyczne thumb|Żołnierze 10. batalionu służbowego Pułku East Yorkshire z 31 Dywizji maszerują na linię frontu, 28 czerwca 1916 Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, pierwotnie składający się z sześciu dywizji i Dywizji Kawalerii, stracił większość przedwojennych żołnierzy zawodowych w bitwach lat 1914 i 1915. Większość żołnierzy brytyjskich w 1916 roku stanowili ochotnicy z Armii Terytorialnej i Armii Kitchenera, która zaczęła się formować w sierpniu 1914 roku. Ciężkie straty spowodowały wiele wakatów na stanowiskach dowódczych i specjalistycznych, co doprowadziło do mianowania na te stanowiska wielu emerytowanych oficerów i niedoświadczonych rekrutów. W 1914 roku Douglas Haig dowodził I Korpusem i awansował na dowódcę 1 Armii na początku 1915 roku, a następnie w grudniu na dowódcę całego Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, który ostatecznie składał się z pięciu armii i 60 dywizji. Szybki wzrost liczebności sił brytyjskich obniżył średni poziom doświadczenia żołnierzy w ich szeregach i doprowadził do dotkliwego niedoboru sprzętu. Wielu oficerów uciekało się do dowodzenia dyrektywami, aby uniknąć delegowania zadań niedoświadczonym podwładnym, chociaż dowódcy dywizji mieli dużą swobodę w szkoleniu i planowaniu ataku z 1 lipca, ponieważ heterogeniczny charakter armii z 1916 roku uniemożliwiał dowódcom korpusów i armii poznanie potencjału każdej dywizji z osobna.