Celibat

Celibat ( – bez żony, samotny) – forma życia polegająca na dobrowolnej wstrzemięźliwości seksualnej oraz zrezygnowaniu z wchodzenia w związek małżeński. Ma charakter religijny i jest praktykowany przez kapłanów Kościoła rzymskokatolickiego oraz mnichów wszystkich Kościołów chrześcijańskich. Także duchowni w innych religiach, jak np. w buddyzmie, praktykują celibat.

W Piśmie Świętym W Piśmie Świętym nie ma wyraźnych tekstów nakazujących zachowywanie celibatu członkom jakiejś grupy społecznej lub religijnej. W Starym Testamencie są tylko nieliczne wzmianki o osobach pozostających w bezżenności, np. Bóg Jahwe zaleca Jeremiaszowi, aby nie brał sobie żony (Jr 16,2). W stanie bezżennym żyli prorocy Eliasz i Elizeusz.

W Ewangelii Mateusza Jezus wypowiada słowa, w polskim tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia oddane jako: są także bezżenni, którzy ze względu na królestwo niebieskie sami zostali bezżenni (Mt 19,12)Biblia jerozolimska, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 2006.Por. uwaga tłum. w: . Zdaniem części teologów, m.in. Joachima Gnilki i Uty Ranke-Heinemann, istnieją wątpliwości co do adekwatności użytego określenia bezżenni, uważają oni, że właściwe tłumaczenie to kastraci, eunuchy bądź trzebieńcy, oraz że Biblia Tysiąclecia stosuje określenia eufemistyczne. Tłumaczenie rzezańcy stosują m.in. katolicka Biblia Jakuba Wujka i protestancka Biblia gdańskaUta Ranke-Heinemann, Eunuchy do raju. Kościół katolicki a seksualizm (Gdynia, Uraeus, 1995, ).. W tekście greckim użyto tu słowa εὐνοῦχοι (transliteracja: eunouchoi), co oznacza dosłownie eunuchy.

Drogę bezżenności wybrali Jan Chrzciciel, Jan Ewangelista oraz Święty Paweł. Ten ostatni w swoich listach kilkukrotnie umieszcza warunkową, względną zachętę do wyboru życia w celibacie: Dobrze jest człowiekowi nie łączyć się z kobietą. Ze względu jednak na niebezpieczeństwo rozpusty niech każdy ma swoją żonę, a każda swojego męża. Żona nie rozporządza własnym ciałem, lecz jej mąż; podobnie też i mąż nie rozporządza własnym ciałem, ale żona. Nie unikajcie jedno drugiego, chyba że na pewien czas, za obopólną zgodą, by oddać się modlitwie; potem znów wróćcie do siebie, aby – wskutek wstrzemięźliwości waszej – nie kusił was szatan. To co mówię, pochodzi z wyrozumiałości, a nie z nakazu. (1 Kor 7,1-6) Tym zaś, którzy nie wstąpili w związki małżeńskie, oraz tym, którzy już owdowieli, mówię: dobrze będzie, jeśli pozostaną, jak i ja. Lecz jeśli nie potrafiliby zapanować nad sobą, niech wstępują w związki małżeńskie! Lepiej jest bowiem żyć w małżeństwie, niż płonąć. (1 Kor 7,8-9), zaznaczając wszakże na wstępie swojego wywodu, że „każdy jest obdarowany przez Boga inaczej” (1 Kor 7,7). Człowiek bezżenny troszczy się o sprawy Pana, o to jak się Panu przypodobać. Ten zaś, kto wstąpił w związek małżeński, zabiega o sprawy świata, o to, jak by się przypodobać żonie (1 Kor 7,32-33).

Inne zalecenia w odniesieniu do osób duchownych w Kościele dają 1. List do Tymoteusza i List do Tytusa: Biskup więc powinien być nienaganny, mąż jednej żony (…) dobrze rządzący własnym domem, trzymający dzieci w uległości, z całą godnością. (1 Tm 3,2-4) Diakoni niech będą mężami jednej żony, rządzący dobrze dziećmi i własnymi domami. (1 Tm 3,12) Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, byś (…) ustanowił w każdym mieście prezbiterów. Jak ci zarządziłem, [może nim zostać,] jeśli ktoś jest nienaganny, mąż jednej żony, mający dzieci wierzące, nie obwiniane o rozpustę lub niekarność. (Tyt 1,5-6)

Jak wskazują powyższe cytaty, w czasach Jezusa i apostołów w tzw. Kościele pierwotnym, bezżeństwo (celibat) wśród duchownych nie było obowiązkowe. Oprócz tego Paweł wyraźnie ostrzega: Duch zaś otwarcie mówi, że w czasach ostatnich niektórzy odpadną od wiary, skłaniając się ku duchom zwodniczym i ku naukom demonów. [Stanie się to] przez takich, którzy obłudnie kłamią, mając własne sumienie napiętnowane. Zabraniają oni wchodzić w związki małżeńskie, [nakazują] powstrzymywać się od pokarmów, które Bóg stworzył, aby je przyjmowali z dziękczynieniem wierzący i ci, którzy poznali prawdę. (1 Tm 4,1-3).

W Kościele katolickim

Historia W Kościele katolickim od samego początku kształtował się zwyczaj spontanicznego celibatu, który w miarę upływu czasu zaczęto traktować jako obowiązek.

Pierwotne chrześcijaństwo W pierwszych wiekach chrześcijaństwa zalecano kapłanom wstrzemięźliwość seksualną, bez względu na to czy żyli samotnie, czy mieli rodziny. Nie uznawano możliwości ponownego zawarcia małżeństwa przez owdowiałych duchownych. W zakresie celibatu duchowieństwa nie było żadnych uregulowań prawnych. Żonaci mężczyźni byli dopuszczani do święceńCelibat (ekai.pl)..

W Kościele wschodnim już od końca III w. istnieją świadectwa, że naturalną konsekwencją praktykowania wstrzemięźliwości przez księży żyjących w małżeństwach było niezawieranie małżeństwa po święceniach. Mówił o tym Hipolit Rzymski oraz Synod w Neocezarei w Azji Mniejszej. Świadectwa z Syrii i Azji Mniejszej z drugiej połowy IV w. są jeszcze liczniejsze. Kanony Apostolskie stanowiły, że jedynie niżsi duchowni mogą się nadal żenić po święceniachPor. Konstytucje apostolskie 8, 47, 26 (SCh 336, 280, 83f.).. A zatem już wtedy biskupi, księża oraz diakoni nie zawierali małżeństw. Hieronim wyjaśniał, że Piotr i inni apostołowie byli żonaci, ale zawarli małżeństwo przed tym jak zostali wezwani przez Chrystusa do posługi apostolskiej, i po powołaniu odstąpili od pożycia małżeńskiegoPor. Przeciwko Jowinianowi I, 7. 26 (PL 23, 230C; 256C).. Synod w Kartaginie z 390 r. mówił, że tradycja powściągliwości seksualnej księży żonatych była zapoczątkowana przez samych Apostołów. Legenda o Pafnucym, przytoczona przez Sokratesa Scholastyka w Historii Kościelnej, pochodząca z pierwszej połowy V w. nazywa zakaz małżeństwa księży starożytną tradycją kościelnąSokrates Scholastyk, Historia Kościelna I, 11, 5..

Biskupi zebrani na synodzie w Ancyrze w 314 r. w kanonie 10 ogłosili:

W 325 roku Sobór Nicejski uchwalił kanon III „O kobietach zamieszkujących razem z duchownymi”, nie ma w nim jednak mowy o związkach małżeńskich. Był to kanon wymierzony w konkubinat:

Na Zachodzie na temat celibatu wypowiedział się już Synod w Elwirze (dzisiejsza Grenada) ok. W kanonie 33 możemy przeczytać:

Synod w Kartaginie z wypowiedział się w sprawie celibatu w kanonie 3:

Średniowiecze W VIII wieku celibat stał się prawem powszechnym na Zachodzie, ale został usankcjonowany jako jedyna forma życia duchownego dopiero za czasów papieża Grzegorza VII, w XI wieku, w ramach tzw. reformy gregoriańskiej.

Celibat był wymagany od osób wyświęconych (niektórych diakonów, prezbiterów, biskupów) w rycie rzymskim od XI–XII wieku i miał związek z reformą kościelną papieża Kaliksta II, w Polsce obowiązujący od 1197. Początkowo był jednak domeną zakonów, w których składa się ślubowanie czystości.

Pod koniec średniowiecza celibat nie był przestrzegany przez wszystkich kapłanów. W konkubinacie w Europie Zachodniej żyło ok. 25% kapłanów. Dziesiątki duchownych było z tego powodu denuncjowanych przez gorliwych dziekanów u biskupa lub sami przyznawali się do tego. Biskupi żądali oddalenia konkubiny, przeważnie jednak nie egzekwowano skutecznie żądania. W oczach wielu świeckich konkubinat księży przestał być zgorszeniem. Ten brak dyscypliny wiązał się z brakiem nauczania o ascezie oraz z traktowaniem pracy księdza bardziej jako funkcjonariusza niż duszpasterzaH. Tuchle, Historia Kościoła, tom 3 (1500-1715). Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1986. s. 24..

Czasy nowożytne Zasadniczo obowiązek celibatu ugruntował Sobór Trydencki. W kanonie IX z 24 sesji soboru, z 11 listopada 1563, w dekrecie o sakramencie małżeństwa, stwierdził:

Sobór Trydencki określił celibat jako szlachetniejszy wybór od małżeństwa:

Sobór watykański II wskazał na potrzebę celibatu duchownych, a jako uzasadnienie podał: aby łatwiej niepodzielnym sercem poświęcali się Bogu (Lumen gentium, 42). Paweł VI w encyklice Sacerdotalis caelibatus z 24 czerwca 1967 potwierdził dotychczasowe prawo Kościoła w zakresie celibatu duchownych i podał jego uzasadnienie: chrystologiczne, eklezjalne i eschatologiczne.

W 1971 roku w Rzymie zbadano przestrzeganie celibatu. Raport stwierdzał, że psychoseksualna niedojrzałość wyrażana w heteroseksualnej i homoseksualnej aktywności była często napotykana..

Podsumowanie Podsumowanie historii wprowadzania celibatu:

Wiek Kościół powszechny Zachód Wschód Stary Testament Nieliczne wzmianki o prorokach żyjących w celibacie, np. Jeremiasz. Celibat praktykowany powszechnie u esseńczyków. I przykład życia w celibacie Jezusa, Jana Chrzciciela, Jana Ewangelisty, Pawła, Tytusa, Tymoteusza. Św. Paweł w listach zachęca wszystkich wiernych do celibatu, kiedy indziej jednak zaleca, aby prezbiterzy (Tyt 1,5-6), diakoni (1Tm 3,12) i biskupi (1Tm 3,2) byli „mężami jednej żony”. II Zachęta do wstrzemięźliwości po ślubie, ale żonaci dopuszczani do święceń. III Początek dobrowolnego praktykowania celibatu przez anachoretów, eremitów i cenobitów. Od końca istnieją świadectwa, że naturalną konsekwencją praktykowania wstrzemięźliwości przez księży żyjących w małżeństwach było niezawieranie małżeństwa po święceniach. Mówił o tym Hipolit Rzymski oraz Synod w Neocezarei w Azji Mniejszej. IV Sobór Nicejski: brak mowy o małżeństwach duchownych. Synod w Kartaginie z : kapłan powinien zachowywać celibat, zgodnie z nauką apostołów. W praktyce celibat nie był prawem powszechnie przestrzeganym. Zdarzały się całe dynastie kapłańskie, np. patron Irlandii, św. Patryk był synem diakona i wnukiem kapłana. Popularyzacja celibatu przez monastycyzm chrześcijański. Synod w Elwirze: zakaz współżycia. Kary do 10 lat pokuty za niewstrzemięźliwość duchownych. Synod w Ancyrze: diakon decyduje czy chce ślubować celibat. V Sobór chalcedoński: znaleźć można takie pojęcia jak episcopia (żona biskupa) i presbytera (żona kapłana). VI VII Do biskupi, także papieże, miewali małżonki, a ich synowie piastowali w Kościele najwyższe urzędy. Sobór in Trullo: celibat obowiązuje tylko biskupów i mnichów. VIII W celibat stał się prawem powszechnym na Zachodzie. IX X XI Grzegorz VII (papież) – usankcjonowanie celibatu. Oddolne ożywienie życia w celibacie przez członków zakonów żebraczych. XII Kalikst II i Sobór Laterański I przypominają o obowiązku celibatu duchownych. XIII XIV XV XVI Sobór Trydencki – przypomnienie nauki o celibacie. XVII XVIII XIX XX obowiązek celibatu duchownych przypomniany w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1917 roku oraz przez kolejnych Papieży, aż do Jana Pawła II. XXI

W obecnym prawie kanonicznym Współczesne prawo kanoniczne Kościoła katolickiego zezwala na wyświęcanie żonatych mężczyzn na prezbiterów (księży) w trzech przypadkach: w katolickich Kościołach wschodnich wśród księży innych wyznań (np. anglikańskich, starokatolickich, ewangelickich), którzy zmienili wyznanie na rzymskokatolickie (w przypadku Kościołów, których sukcesji apostolskiej Stolica Apostolska nie uznaje, wiąże się to z powtórnymi święceniami) w wyjątkowych przypadkach Kościoła prześladowanego (np. w Czechosłowacji i ZSRR)

W Kościele katolickim dozwolone są święcenia żonatych mężczyzn na diakonów stałych. Przed przystąpieniem do stanu duchownego muszą spełnić warunki zawarte w kanonach Kodeksu Prawa Kanonicznego. Ponadto możliwe jest przyjęcie święceń kapłańskich po śmierci żony przez wdowca.

Przyjęcie celibatu duchownych odbywa się podczas święceń diakonatu. W Kościele katolickim (i nie tylko) celibat praktykowany jest także przez mężczyzn, którzy nie są kapłanami, oraz przez kobiety. W tych przypadkach (zakonnice, eremici, członkowie instytutów świeckich itp.) konsekracja dokonuje się przez śluby lub inną więź. Celibat jest zawsze przyjmowany w wolności i dla Królestwa niebieskiego (Mt 19,12).

Sens celibatu Podstawa teologiczna celibatu kościelnego tkwi w jego związkach ze święceniami, które – jak wierzą katolicy – łączą kapłana z Jezusem Chrystusem.

Jan Paweł II o celibacie