Crveni Krst – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny działający podczas II wojny światowej, położony w pobliżu serbskiego miasta Niš.

Przez obóz przewinęło się około 30 tysięcy więźniów, a około 10 tysięcy z nich zostało zamordowanych. Dużą część z pozostałych przeniesiono do obozu w Sajmište i innych obozów na terenie Europy. W obozie przetrzymywano głównie serbskich komunistów, partyzantów i ich sympatyków. Wśród ofiar znajdowali się również Romowie i Żydzi. Obóz działał od 1941 do czasu wyzwolenia przez jugosłowiańskich partyzantów w 1944.

Większość instalacji obozowych zachowała się do naszych czasów. Obecnie na terenie byłego obozu znajduje się muzeum.

Tło historyczne 6 kwietnia 1941 roku siły Osi dokonały inwazji na Królestwo Jugosławii. Królewska Armia Jugosłowiańska została szybko pokonana, a Belgrad zajęto do 12 kwietnia. Kraj został następnie okupowany i podzielony; Wehrmacht utworzył na części jego obszaru Terytorium Dowódcy Wojskowego w Serbii, poddane administracji wojskowej. Obszar ten obejmował większość właściwej Serbii oraz północną część Kosowa (z ośrodkiem w Kosowskiej Mitrowicy) i Banat. Był to jedyny rejon rozczłonkowanej Jugosławii, w którym niemieccy okupanci ustanowili zarząd wojskowy. Decyzję tę podjęto, aby wykorzystać kluczowe szlaki transportu kolejowego i rzecznego przebiegające przez ten teren oraz ze względu na cenne zasoby, zwłaszcza metale nieżelazne. Dowódca wojskowy w Serbii powoływał serbskie rządy marionetkowe, których zadaniem było „prowadzenie spraw administracyjnych pod niemieckim kierownictwem i nadzorem”. 29 sierpnia 1941 roku Niemcy ustanowili Rząd Ocalenia Narodowego () pod przewodnictwem generała Milana Nedicia, zastępując nim krótkotrwałą Administrację Komisarzy. Nedić, przedwojenny polityk znany z proniemieckich sympatii, został wybrany, ponieważ Niemcy wierzyli, że jego zdecydowany antykomunizm i doświadczenie wojskowe pozwolą stłumić zbrojne powstanie w serbskim regionie Šumadija.

Nie mogąc sprowadzić posiłków z powodu konieczności kierowania żołnierzy na front wschodni, Niemcy zareagowali na rebelię, ogłaszając, że za każdego zabitego niemieckiego żołnierza zostanie straconych stu Serbów, a za każdego rannego – pięćdziesięciu. Do października 1941 roku polityka ta doprowadziła do zamordowania 25 000 Serbów. Niemcy prześladowali również Żydów, poddając ich przymusowej pracy, nakładając na nich karne podatki i wydając restrykcyjne zarządzenia. Żydzi musieli rejestrować się u niemieckich władz i nosić opaski identyfikacyjne, a ich mienie podlegało konfiskacie. Byli oni – podobnie jak w mniejszym stopniu Romowie – prześladowani na tle rasowym, choć większości z nich nie zabito od razu. Po wybuchu antyniemieckiego powstania niemiecka propaganda zaczęła utożsamiać Żydów z komunizmem i ideologią antyniemiecką. Następnie doszło do egzekucji i aresztowań serbskich Żydów.

Gdy w kwietniu 1941 roku Niemcy zajęli miasto Nisz w południowo-wschodniej Serbii, zakazali Romom opuszczania domów bez żółtej opaski identyfikacyjnej z napisem Zigeuner (Cygan). Następnie niemieccy żołnierze przeszukali dzielnicę romską i siłą ogolili głowy wszystkim Romom w Niszu pod pretekstem walki z wszawicą.

Funkcjonowanie obozu thumb|left|Dziedziniec z wieżą strażniczą Obiekt Crveni Krst, pierwotnie przeznaczony na obóz przejściowy (), do września 1941 roku przekształcono w obóz koncentracyjny. Obóz został oficjalnie otwarty w następnym miesiącu przez niemieckie Gestapo na terenie koszar wojskowych w Niszu. Nazwę obozu zaczerpnięto od placówki Czerwonego Krzyża znajdującej się w pobliżu jego terenu. Większość więźniów stanowili serbscy więźniowie polityczni. Osadzano tam również Żydów z Niszu i innych części Serbii. Podobny los spotkał romskich mężczyzn, kobiety i dzieci. Wśród zatrzymanych znajdowały się kobiety w ciąży. Jednym z dzieci urodzonych w obozie był późniejszy filmowiec Želimir Žilnik. Oboje jego rodzice byli partyzantami; aresztowano ich za działalność antyfaszystowską, a następnie stracono.

W ciągu pierwszego miesiąca istnienia obozu do Crveni Krst trafiło od 200 do 300 miejscowych i zagranicznych Żydów mieszkających w Niszu. Później przywieziono kolejnych z miast położonych w głębi Serbii. Przepisy wprowadzone przez Niemców we wrześniu tego samego roku nakazywały izolowanie ich od pozostałych więźniów. Na początku listopada Niemcy rozpoczęli egzekucje dorosłych więźniów płci męskiej. Historyk Martin Winstone szacuje, że w tym czasie rozstrzelano 1000 żydowskich mężczyzn. W styczniu grupa partyzantów zaatakowała obóz, uwalniając niewielką liczbę żydowskich więźniów. 12 lutego 1942 roku 147 więźniów podjęło próbę ucieczki. 42 zginęło podczas tej akcji, ale pozostałym 105 udało się uniknąć schwytania[. Była to jedna z największych masowych ucieczek z jakiegokolwiek niemieckiego obozu. W ramach odwetu Niemcy rozstrzelali część pozostałych na miejscu więźniów. Podczas tej drugiej fali masowych egzekucji śmierć poniosła znaczna liczba więźniów narodowości serbskiej i żydowskiej, a ich ciała wrzucono do zbiorowych mogił, których wykopanie Niemcy wymusili na więźniach romskich. W trakcie tych egzekucji ginęli również Romowie; jednego dnia rozstrzelano ich nawet stu.

Wiosną 1942 roku kobiety i dzieci przetrzymywane w obozie Crveni Krst przeniesiono do obozu koncentracyjnego Sajmište na przedmieściach Belgradu, gdzie zamordowano je w mobilnych komorach gazowych. Obóz Crveni Krst funkcjonował przez kolejne dwa lata, aż do momentu wyzwolenia go przez partyzantów w 1944 roku. Winstone szacuje, że przeszło przez niego około 30 000 więźniów w całym okresie jego funkcjonowania. Inne źródła podają liczbę sięgającą nawet 35 000 osób. Szacuje się, że śmierć poniosło ok. 10 000 więźniów.

Pamięć Crveni Krst to jeden z niewielu nazistowskich obozów koncentracyjnych w Europie, którego zabudowania zachowały się w całości, a zarazem jedyny taki obiekt na terenie byłej Jugosławii. Po wojnie na terenie miejsca straceń wzniesiono pomnik upamiętniający ofiary obozu. Obiekt ten, znany jako Park Pamięci Bubanj, wyróżnia się trzema wielkimi rzeźbami przedstawiającymi zaciśnięte pięści. W 1967 roku na terenie dawnego obozu otwarto muzeum pamięci. Ekspozycję przygotowali historycy i kuratorzy: Ivana Gruden Miletinjević oraz Nebojša Ozimić. W 1979 roku teren obozu uznano za zabytek kultury o wyjątkowym znaczeniu i objęto ochroną państwową w ramach Socjalistycznej Republiki Serbii. W 1987 roku w Jugosławii ukazał się film pt. Lager Niš, ukazujący wydarzenia związane z obozem. Był to jedyny nakręcony w tym kraju film poświęcony bezpośrednio losom więźniów obozu koncentracyjnego. W 2012 roku rząd Serbii ogłosił plany przeprowadzenia prac konserwatorskich, mających na celu powstrzymanie dalszej degradacji obiektu.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Niemieckie nazistowskie obozy (1933–1945) Kategoria:Nisz