Rzecznik Praw Obywatelskich (oficjalny skrót: RPO) – polski jednoosobowy organ państwowy ustanowiony 15 lipca 1987, a utworzony 1 stycznia 1988, pełniący funkcję ombudsmana.
Urząd RPO utworzono 1 stycznia 1988, a pierwszym rzecznikiem została Ewa Łętowska, powołana przez Sejm 19 listopada 1987Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 19 listopada 1987 r. w sprawie powołania Rzecznika Praw Obywatelskich ().. Działalność rzecznika regulują Konstytucja RP (art. 208–212) oraz ustawa z dnia 15 lipca 1987 o Rzeczniku Praw Obywatelskich..
Od 29 lipca 2026 roku funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich pełni Sylwia Gregorczyk-Abram.
Jednostką pomocniczą Rzecznika Praw Obywatelskich jest Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Jego siedziba główna znajduje się przy al. „Solidarności” 77 w Warszawie, część jednostek organizacyjnych Biura mieści się przy ul. Długiej 23/25.
Rzecznicy praw obywatelskich thumb|Rzecznicy praw obywatelskich w Sejmie. Stoją od lewej: Irena Lipowicz, Adam Zieliński, Ewa Łętowska, Andrzej Zoll i Adam Bodnar (2015) Zdjęcie Imię i nazwisko Czas pełnienia funkcji Długość urzędowania Nominacja Głosowanie w Sejmie Od Do Za przeciw wstrzymujące 100px prof. dr hab. Ewa Łętowska .. 1504 dni Sejm PRL IX kadencji 254 1 47https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/SDFL5VS7XVGY7MSHQ538NGB54LE36F.pdf. 100px prof. dr hab. Tadeusz Zieliński Sprawozdanie stenograficzne z 8. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniach 13, 14 i 15 lutego 1992 r. s. 7. 1545 dni Sejm RP I kadencji 225 15 63https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/F34MMPHE5X9M4V7CM48UY7VE6TJXEY.pdf (strona 127). 100px prof. dr hab. Adam Zieliński .Sprawozdanie stenograficzne z 79. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniach 8, 9 i 10 maja 1996 r. s. 8. 1514 dni Sejm RP II kadencji 326 1 14https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/CVB3LV6Q4J3IUCHMFMYQXLUTQV1HYQ.pdf (strona 238). 100px prof. dr hab. Andrzej Zoll . s. 184. 2056 dni Sejm RP III kadencji 269 50 107https://web.archive.org/web/20220302232924/https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/V6GH7V3777I9F78IHQI96HI7914H1E.pdf (strona 163). 100px dr Janusz Kochanowski .Sprawozdanie stenograficzne z 10. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 15 lutego 2006 r. s. 5. Śmierć Janusza Kochanowskiego w katastrofie polskiego Tu-154 w Smoleńsku.1514 dni Sejm RP V kadencji 239 194 1http://orka.sejm.gov.pl/StenoInter5.nsf/0/E450A5E3DDF76DB0C12571AA004967DF/$file/09_cksiazkakopia.pdf (strona 362). 100pxStanisław Trociuk 11 kwietnia 2010 21 lipca 2010101 dni jako Zastępca RPO czasowo wykonujący obowiązki RPO i kierujący Biurem RPO 100px dr hab. Irena Lipowicz .Sprawozdanie stenograficzne z 71. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 21 lipca 2010 r. s. 6. 1876 dni Sejm RP VI kadencji 251 –Kontrkandydatka Zofia Romaszewska uzyskała w głosowaniu imiennym 134 głosy. –http://orka2.sejm.gov.pl/StenoInter6.nsf/0/9D1A300E3DADB03EC125773E00836892/$file/68_b_ksiazka.pdf (str 187). 100px dr hab. Adam Bodnar .Sprawozdanie stenograficzne z 99. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 9 września 2015 r. s. 7. Wygaśnięcie art. 3 pkt. 6 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich (w brzmieniu: „dotychczasowy Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowego Rzecznika”) w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2021 () o niekonstytucyjności tego przepisu, przy jednoczesnym braku wyboru nowego rzecznika przez parlament.2136 dni Sejm RP VII kadencji 239 –Kontrkandydatka Zofia Romaszewska uzyskała w głosowaniu imiennym 155 głosów. –https://orka2.sejm.gov.pl/StenoInter7.nsf/0/B2E5ACB51BDF373FC1257E8C00704E04/%24File/97_d_ksiazka.pdf (strona 476). 100px Stanisław Trociuk 7 dni jako Zastępca RPO czasowo wykonujący obowiązki RPO i kierujący Biurem RPO 100pxdr hab. Marcin Wiącek . s. 305. 1826 dni Sejm RP IX kadencji 380 3 43100pxStanisław Trociuk29 lipca 20265 dnijako Zastępca RPO czasowo wykonujący obowiązki RPO i kierujący Biurem RPO100pxSylwia Gregorczyk-Abram29 lipca 2026obecnieSejm RP X kadencji233––
Aktualni zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisław Trociuk – od 1 stycznia 2002 dr hab. Adam Krzywoń – od 1 stycznia 2025 Anna Błaszczak-Banasiak – od 2 września 2026
Wybór, odwołanie i kadencja Rzecznika Praw Obywatelskich thumb|Tajne głosowanie nad wyrażeniem zgody na powołanie przez Senat Adama Bodnara na stanowisko RPO podczas 80. posiedzenia Izby (2015) thumb|Jedna z debat organizowanych przez RPO w Sali im. Władysława Bartoszewskiego, głównej sali konferencyjnej w budynku przy ul. Długiej 23/25 Rzecznikiem Praw Obywatelskich może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną (art. 2 ustawy). Rzecznik nie może zajmować żadnego innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani wykonywać innych zajęć zawodowych. Nie może także należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu (art. 209 Konstytucji).
Rzecznika powołuje w formie uchwały Sejm za zgodą Senatu na wniosek Marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów. Na uchwałę zatwierdzającą wybór Senat ma czas 30 dni od dnia przekazania przez Marszałka Sejmu uchwały Sejmu. Do 2018 r. zgodnie z art. 53 ust. 6 Regulaminu Senatu głosowanie nad wyrażeniem zgody na powołanie RPO, będące głosowaniem w sprawach personalnych, było tajne; .. Niepodjęcie uchwały przez Senat w ciągu miesiąca oznacza wyrażenie zgody. W wypadku odmowy zatwierdzenia przez Senat Sejm powołuje na stanowisko rzecznika inną osobę.
Kadencja rzecznika trwa 5 lat i liczona jest od dnia złożenia ślubowania przed Sejmem. Ta sama osoba nie może być rzecznikiem dłużej niż przez dwie kadencje. Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez następcę. Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich weszła w życie 1 stycznia 1988. Początkowo kadencja wynosiła 4 lata i była liczona od dnia podjęcia przez Sejm uchwały o jego powołaniuArt. 2 ust. 3 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich w brzmieniu z 1 stycznia 1988 ().. 28 listopada 1991 weszła w życie nowelizacja ustawy, która początek 4-letniej kadencji Rzecznika Praw Obywatelskich określiła na dzień złożenia ślubowania przed Sejmem, ponadto czas zakończenia ustanowiła na chwilę objęcia urzędu przez nowo wybranego RPOArt. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich oraz ustaw – Kodeks postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym i o Trybunale Konstytucyjnym ().. Obecna 5-letnia kadencja weszła w życie 15 lipca 2000Art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 12 maja 2000 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw ()..
15 kwietnia 2021 Trybunał Konstytucyjny jednogłośnie orzekł, że art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 15 lipca 1987 o Rzeczniku Praw Obywatelskich () jest niezgodny z art. 209 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (). Tym samym Rzecznik Praw Obywatelskich, w przypadku upłynięcia jego kadencji i niewybrania jego następcy, nie będzie już pełnił funkcji RPO do czasu wyboru nowego rzecznika. Trybunał do orzeczenia zastosował termin przejściowy 3 miesięcy od ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw RP (). Przepis utracił moc z dniem 16 lipca 2021.
Sejm odwołuje rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany, większością co najmniej 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, jeżeli: zrzekł się wykonywania obowiązków stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności lub upadku sił – stwierdzonych orzeczeniem lekarskim jeżeli rzecznik sprzeniewierzył się złożonemu ślubowaniu złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu.
Rzecznik Praw Obywatelskich jest w swojej działalności niezawisły i niezależny od innych organów władzy publicznej i odpowiada wyłącznie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie. Nie może być on także bez zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności (zatrzymany lub aresztowany – z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia właściwego toku postępowania).
Zadania Rzecznika Praw Obywatelskich thumb|Siedziba główna Biura Rzecznika Praw Obywatelskich przy al. „Solidarności” 77 w Warszawie thumb|Biura Rzecznika Praw Obywatelskich przy ul. Długiej 23/25 w Warszawie Rzecznik, któremu pomagają jego zastępcy oraz Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, stoi na straży wolności, praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych (art. 208 ust. 1 Konstytucji). Kontroluje, a także podejmuje stosowne czynności, jeśli stwierdzi, że z powodu celowego działania lub zaniechania przez organ, organizacje albo instytucje zobowiązane do przestrzegania i realizacji wolności człowieka i obywatela nastąpiło naruszenie prawa oraz zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej.
Rzecznik Praw Obywatelskich podejmuje działania na wniosek (art. 9 ustawy): obywateli lub ich organizacji organów samorządowych Rzecznika Praw Dziecka Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców z własnej inicjatywy.
Zgodnie z art. 80 Konstytucji, każdy ma prawo wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej. Złożenie wniosku do RPO nie wiąże się z koniecznością poniesienia jakichkolwiek opłat.
W stosunku do złożonego wniosku Rzecznik Praw Obywatelskich może podjąć sprawę lub odmówić jej podjęcia, przekazać sprawę według właściwości lub poinformować wnioskodawcę o przysługujących mu środkach działania. Rzecznik może podjąć działania w przypadku wykorzystania wszystkich możliwości załatwienia sprawy we właściwym trybie i niewątpliwego stwierdzenia rzeczywistego naruszenia wolności lub praw obywatelskich.
Rzecznik może kierować tzw. wystąpienia problemowe (w tym wnioski o podjęcie inicjatywy prawodawczej), wnioski o stwierdzenie niezgodności aktów normatywnych z przepisami wyższego rzędu lub z Konstytucją do Trybunału Konstytucyjnego, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, skargi kasacyjne i kasacje od prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych do Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA), kasacje od prawomocnych orzeczeń sądów wojskowych do Sądu Najwyższego, pytania prawne do rozstrzygnięcia przez powiększone składy Sądu Najwyższego, wnioski o wykładnię przepisów do NSA, żądać wszczęcia postępowania karnego, w sprawach o wykroczenia, postępowania administracyjnego, sądowoadministracyjnego, wytaczać powództwa i składać wnioski w postępowaniu cywilnym, a także przystępować do postępowań sądowych i administracyjnych. Od 2015 r. RPO może zgłosić swój udział w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w każdej sprawie (wcześniej wyłącznie w sprawie ze skargi konstytucyjnej), z wyjątkiem postępowań wszczynanych w trybie prewencyjnej kontroli ustawy. Od 2018 rzecznik może wnieść skargę nadzwyczajną do Sądu NajwyższegoArt. 89 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym ()..