thumb|Skrzypek i dudziarz z Buku w Wielkopolsce; fotografia opublikowana w 1902 Polska muzyka ludowa – zbiorcze określenie tradycji muzycznych kształtowanych i przekazywanych przede wszystkim w społecznościach wiejskich na ziemiach polskich. Obejmuje śpiew, muzykę instrumentalną i taneczną, związane z nimi sposoby wykonania i instrumentarium oraz społeczne sytuacje muzykowania – między innymi obrzędy, pracę, praktyki religijne, taniec i zabawę. Odrębność tych tradycji nie wynika z zespołu cech występujących wyłącznie w Polsce, lecz z ich historycznie ukształtowanej konfiguracji i rozmieszczenia. Polska muzyka ludowa nie stanowi jednolitego ani zamkniętego systemu: składa się z wielu tradycji regionalnych i lokalnych, rozwijających się w kontakcie z kulturami sąsiednimi oraz przyswajających elementy repertuaru religijnego, profesjonalnego i popularnego.
Podstawą jej dawnego funkcjonowania był bezpośredni przekaz pamięciowy, oparty na słuchu, naśladownictwie i wspólnym uczestnictwie w praktykach muzycznych. Repertuar występował w licznych wariantach, a jego postać zależała od wykonawcy, miejsca, funkcji i okoliczności wykonania. Regionalnie różnią się między innymi melodyka, skale, rytmika, tempo, ornamentyka, sposób emisji głosu, budowa i skład kapel oraz zasięg instrumentów. Na większości obszaru Polski dominuje śpiew jednogłosowy, natomiast rodzime tradycje wielogłosowe zachowały się przede wszystkim w regionach karpackich. W Polsce centralnej i zachodniej większe znaczenie uzyskała muzyka instrumentalna i taneczna, we wschodniej części kraju silniej zachowały się natomiast dawne repertuary wokalne i obrzędowe.
Systematyczna dokumentacja polskiej muzyki ludowej rozwija się od początku XIX wieku. Przełomowe znaczenie miała działalność Oskara Kolberga, który ujmował pieśni, melodie i tańce w szerokim opisie kultur regionalnych. Od początku XX wieku zapis nutowy uzupełniały nagrania fonograficzne, pozwalające utrwalać cechy wykonania trudne do oddania w notacji. Rozległe zbiory powstały między innymi w Instytucie Sztuki PAN, Polskim Radiu, placówkach uniwersyteckich, muzeach i regionalnych instytucjach kultury. Dokumentacja ta stała się podstawą badań etnomuzykologicznych, działalności archiwalnej oraz współczesnej rekonstrukcji praktyk wykonawczych.
W XX i XXI wieku wiele tradycji utraciło dawne funkcje albo zaczęło funkcjonować w nowych warunkach społecznych. Obok zachowanego przekazu rodzinnego i lokalnego rozwinęły się folkloryzm sceniczny, działalność regionalnych , festiwale, nauczanie w relacji mistrz–uczeń oraz ruch świadomego odtwarzania dawnych praktyk. Materiał ludowy jest również wykorzystywany w muzyce folkowej, artystycznej, jazzie i muzyce popularnej. Współczesne sposoby trwania polskiej muzyki ludowej obejmują zatem zarówno kontynuację lokalnych tradycji, jak i ich rekonstrukcję, sceniczną prezentację oraz twórcze przetwarzanie.
Zakres pojęcia thumb|Muzykowanie podczas spotkania w Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej (2023) Polska muzyka ludowa nie stanowi jednolitego stylu ogólnonarodowego, lecz zbiór historycznie zmiennych i silnie zróżnicowanych tradycji lokalnych. Zakres pojęcia zależy zarazem od przyjętej definicji ludu: w różnych koncepcjach badawczych za kryteria muzyki ludowej uznawano między innymi zbiorowe tworzenie, przyswojenie repertuaru przez społeczność i jego użytkowość, ustny przekaz w obrębie grupy etnicznej albo chłopskie pochodzenie muzyki. Według Jana Stęszewskiego o polskości tych tradycji decydują przede wszystkim związek z językiem polskim oraz świadomość polskiej tożsamości wykonawców, nie zaś wspólny zespół cech stylistycznych. Polskie tradycje wykazują przy tym liczne związki z muzyką sąsiednich narodów słowiańskich, szczególnie na pograniczach, a składniki miejscowe i szerzej rozpowszechnione współwystępują w proporcjach zmiennych regionalnie i historycznie. Zasięgu tego zjawiska nie można wyznaczać wyłącznie według współczesnych granic państwowych: w Polsce funkcjonują również tradycje mniejszości narodowych i etnicznych, które w różnych okresach oddziaływały na polską muzykę ludową, natomiast polskie społeczności poza krajem zachowują własne tradycje muzyczne. Wielość dialektów i regionów kulturowych dodatkowo różnicuje repertuar, natomiast powojenne przesiedlenia w zachodniej części kraju skomplikowały opisywanie tamtejszych praktyk za pomocą utrwalonych kategorii geograficznych.
Badania nad polskim folklorem muzycznym koncentrowały się początkowo na tradycjach lokalnych społeczności wiejskich, utrzymywanych dzięki przekazowi pamięciowemu i żywej praktyce wykonawczej. W XX wieku ich zakres rozszerzono między innymi na robotnicze środowiska miejskie oraz ustnie przekazywany repertuar . We współczesnym polskim piśmiennictwie określenie „muzyka tradycyjna” odnosi się najczęściej do dawnej muzyki ludowej, przede wszystkim do historycznej muzyki wiejskiej przekazywanej pamięciowo. Potencjalny zakres tradycyjnej kultury muzycznej jest jednak szerszy i może obejmować również tradycje pochodzenia miejskiego i szlacheckiego, repertuar religijny, historyczny, patriotyczny lub żołnierski; określenia „muzyka ludowa” i „muzyka tradycyjna” zachodzą więc na siebie, lecz nie są używane całkowicie wymiennie.
Od polskiej muzyki ludowej należy odróżniać jej sceniczne stylizacje oraz muzykę folkową. Repertuar przedstawiany przez może opierać się na materiale ludowym, lecz jego opracowanie i przeniesienie do odmiennego kontekstu funkcjonalnego należą do zjawisk określanych jako folkloryzm. Muzyka folkowa jest natomiast nurtem muzyki popularnej wywodzącym się z zainteresowania repertuarem ludowym i obejmującym również nowe utwory tworzone przez współczesnych wykonawców.
Funkcje i repertuar thumb|Oberek Józefa Chełmońskiego (1878) W polskiej muzyce ludowej funkcja utworu i sytuacja jego wykonania stanowią podstawę lokalnych sposobów porządkowania repertuaru. Pieśni, melodie instrumentalne i tańce wiążą się z obrzędami, pracą, praktykami religijnymi, zabawą oraz życiem rodzinnym i wspólnotowym, a materiał muzyczny pozostaje w pamięci tak długo, jak długo jest potrzebny danej społeczności. Funkcja może również wyznaczać właściwości muzyczne utworu: dawne śpiewy rytualne stanowiły część szerszego zespołu działań obrzędowych i były kształtowane przez ich przebieg. W lokalnych systemach pojęć pieśni klasyfikuje się przede wszystkim według ich funkcji obrzędowej, miejsca wykonania i związku z określonym tańcem. Odrębne repertuary mają dzieci i dorośli; pieśni obrzędowe wykonuje się często grupowo, natomiast do śpiewów solowych należą między innymi kołysanki oraz kobiece i męskie przyśpiewki.
Najbogatszy repertuar towarzyszy weselu, podczas którego śpiew, gra instrumentalna i taniec wyznaczają oraz łączą kolejne etapy obrzędu. Obejmuje on pieśni przypisane do określonych czynności, melodie taneczne, przyśpiewki, utwory towarzyszące orszakowi i oczepin, a także repertuar zalotny, żartobliwy i biesiadny. Z obrzędami rodzinnymi wiążą się również specjalne pieśni religijne wykonywane przed pogrzebem. W cyklu dorocznym muzyka towarzyszy zwłaszcza kolędowaniu, wiosennym zwyczajom związanym z pożegnaniem zimy i powitaniem wiosny, sobótkom oraz obrzędom żniwnym i dożynkowym.
Znaczną część repertuaru stanowi muzyka taneczna, a także melodie, które mimo innej funkcji wykazują cechy rytmiki tanecznej. Tańcom przeważnie towarzyszy kapela, choć niektóre wykonuje się wyłącznie przy śpiewie. Szczególną rolę pełni przyśpiewka: krótka zwrotka śpiewana przez uczestnika zabawy może przekazywać instrumentalistom melodię, którą następnie podejmuje kapela jako akompaniament do tańca. Śpiew, gra i taniec tworzą w ten sposób następujące po sobie albo nakładające się fazy wspólnego muzykowania. Repertuar kapel obejmuje przede wszystkim melodie przyśpiewkowe i taneczne, utwory weselne oraz marsze.
Jan Stanisław Bystroń wyróżnił trzy podstawowe grupy pieśni ludowych: obrzędowe, powszechne i zawodowe. Pieśni powszechne, niezwiązane wyłącznie z jedną sytuacją wykonawczą, obejmują między innymi ballady, pieśni komiczne i przyśpiewki; repertuar zawodowy tworzą natomiast między innymi pieśni dziadowskie, żołnierskie, flisackie i pasterskie. Podział ten ma charakter badawczy – lokalne nazwy i sposoby porządkowania repertuaru mogą się od niego różnić, łącząc rodzaj pieśni z jej funkcją, miejscem wykonania, grupą wykonawców albo określonym tańcem.
Repertuar ludowy nie stanowi systemu zamkniętego: obejmuje również przyswojony repertuar muzyki profesjonalnej, religijnej i popularnej oraz przejęte z nich cechy formalne i stylistyczne.
Cechy muzyczne thumb|Uczestnicy otwartego spotkania śpiewaczego w Łysych wykonują pieśń „Rozzijaj sia zionku” (2024) Ze względu na regionalne i historyczne zróżnicowanie polskiej muzyki ludowej jej cechy nie dają się sprowadzić do jednolitego systemu. Ich występowanie i natężenie zależą między innymi od regionu, rodzaju repertuaru, funkcji muzyki oraz warstwy historycznej, dlatego ogólne prawidłowości nie odnoszą się w jednakowym stopniu do wszystkich tradycji lokalnych.
W materiale melodycznym występują różne rodzaje skal i organizacji tonalnej. Obok rozpowszechnionych w całym kraju skal durowych i molowych występują skale wąskozakresowe, pentatoniczne i modalne, związane z określonymi regionami lub rodzajami repertuaru. W niektórych układach tercja albo septyma bywa neutralna bądź niestabilna. Pentatonika nie stanowi wspólnej podstawy polskiej muzyki ludowej: w czystej postaci pojawia się stosunkowo rzadko, a nowsze badania wykazują częściej jej pozostałości w zwrotach melodycznych i strukturze interwałowej; jako cecha regionalna występuje przede wszystkim na Kurpiach. Nie została natomiast stwierdzona w materiałach z Orawy, Podhala i Pienin. Regionalnie zmienny jest również ambitus melodii – od tercji lub kwarty do oktawy lub nony, a miejscami jeszcze większego zakresu.
W śpiewie przeważa tok sylabiczny, w którym jednej sylabie tekstu odpowiada jeden dźwięk. Nie wyklucza on melizmatów, ozdobników i glissando; melizmaty występują częściej w pieśniach wolnych i obrzędowych niż w żywych pieśniach tanecznych. W zachowawczych repertuarach wschodnich śpiewy należące do starszej warstwy, zwłaszcza obrzędowe, odznaczają się bogatszym zdobnictwem, melizmatyką, artykulacją recytatywną i glissandową oraz wolniejszym tempem. Śpiewy te cechują się zwykle otwartą i szeregową budową, asylabizmem, swobodną rytmiką i słabszą stabilizacją tonalną.
Melodie poruszają się przeważnie krokami sekund i tercji, a ich frazy odpowiadają podziałom wersów i jednostkom rytmicznym. Przebieg linii melodycznej zależy od rodzaju i warstwy repertuaru: w wielu pieśniach jest falisto-opadający z wczesną kulminacją, w balladach bywa łukowy, natomiast w nowszym repertuarze niektórych regionów występują melodie wznoszące się ku późnej kulminacji. Dominuje jednogłosowość, realizowana zarówno solowo, jak i przez grupę śpiewającą unisono; w zespołowej muzyce instrumentalnej współbrzmienie kilku odmiennych realizacji melodii przybiera postać heterofonii. Odrębną tradycję stanowi rodzimy wielogłos karpacki, rozwinięty zwłaszcza na Podhalu i w Pieninach. Należy go odróżniać od późniejszego śpiewu chóralnego opartego na zachodniej harmonice funkcyjnej, upowszechnianego od XIX wieku między innymi na Śląsku i Pomorzu.
thumb|Członkinie zespołu śpiewaczego podczas korowodu Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym (2015)