Swarzędz () – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Swarzędz. Położone nad Jeziorem Swarzędzkim, ok. 13 km od centrum Poznania. Jest siedzibą największej i najgęściej zaludnionej gminy wchodzącej w skład aglomeracji poznańskiejSwarzędz wczoraj i dziś. Album z okazji 380. rocznicy lokacji miasta (s. 5).

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2023 miasto miało 28 392 mieszkańców. Jest dziesiątym co do liczby mieszkańców w woj. wielkopolskim i ma jedną z największych gęstości zaludnienia spośród polskich miast (3450 osób/km² – piąta lokata w kraju), a także siódmym co do ludności miastem w Polsce niebędącym siedzibą powiatu.

Dawniej jeden z ośrodków włókienniczych Wielkopolski, obecnie miejsce prosperowania bardzo wielu warsztatów stolarskich, tapicerskich i meblowych.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 1 stycznia 2021 powierzchnia miasta wynosiła 8,23 km².

Etymologia Nazwa miasta najprawdopodobniej pochodzi od słowiańskiego boga Swaroga. Dawniej gród możliwie był jednym z ważniejszych miejsc kultu słowiańskiego.

Historia thumb|Wieża ciśnień i rzeźnia z początku XX wieku Ślady osadnictwa człowieka w okolicach Swarzędza sięgają 8–3,5 tys. lat p.n.e. Potwierdzają to liczne stanowiska archeologiczne głównie z okresu kultury łużyckiej i przeworskiej, a także z mezolitu i wczesnego średniowiecza.

Pierwsze wzmianki pisane pojawiły się w 1366 o wsi Swarancz lub Swanrancz należącej do rodziny Górków herbu Łodzia. Byli oni w jej posiadaniu do 1592, kiedy to właścicielem został Mikołaj ze Srebrnej Góry koło Nakła. Następnie Swarzędz przeszedł w ręce rodziny Czarnkowskich herbu Nałęcz. Wieś liczyła wówczas 2,5 łana, 3 zagrodników, pasterza i 30 owiec.

Wieś szlachecka, własność kasztelana międzyrzeckiego Andrzeja Górki, około 1580 leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 251..

W 1610 właścicielem Swarzędza został wojewoda inowrocławski i kaliski – Zygmunt Grudziński herbu Grzymała, by 28 sierpnia 1638 wystawić na zamku w Kórniku dokument lokacyjny na prawie magdeburskim, potwierdzony przez króla Władysława IV, nadając miastu nazwę GrzymałowoSwarzędz wczoraj i dziś. Album z okazji 380. rocznicy lokacji miasta (s. 8). W kolejnych latach nazwę tę wyparła dawna nazwa wsi Swarzędz. Kolejnymi właścicielami byli Adam Antoni Opaliński, później aż do 1792 rodzina Koźmińskich z Iwanowic, następnie poznański kupiec Jan Klug, ok. 1796 kasztelan Bojanowski, później Kasawdów, a od ok. 1830 właścicielem dóbr był rząd pruski.

W 1910 Swarzędz liczył 3459 mieszkańców, tym: 1927 Polaków (55,7%), 1371 Niemców (39,6%) i 161 Żydów (4,7%).

Z okazji 350-lecia nadania praw miejskich, przypadającego w 1988, społeczeństwo ufundowało dla miasta sztandar. Swarzędz został również odznaczony przez Radę Państwa Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski()..

W latach 1960–1972 miasto było siedzibą władz gromady Swarzędz, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Zabytki thumb|center|Pałac przy ul. Poznańskiej Zabytki wpisane do rejestru zabytków województwa wielkopolskiegoRejestr zabytków województwa wielkopolskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2014-11-16: historyczne założenie urbanistyczne, 1366 – XIX/XX w., nr rej.: 2255/A z 24.11.1992 Kościół pw. św. Marcina z 1638, wielokrotnie przebudowany, nr rej.: 1189/A z 24.07.1970 zespół pałacowy przy ulicy Poznańskiej, obejmujący: pałac z XIX/XX w., 1923, park z końca XIX w., XX w. i Skansen Pszczelarski w dzielnicy Nowa Wieś, nr rej.: 2115/A z 30.03.1987 dom przy ulicy Piaski 3, szachulcowy, z XVIII/XIX w., nr rej.: 1157/A z 19.06.1970 dom przy ulicy Piaski 8 z początku XIX w., nr rej.: 1191/A z 24.04.1970 dom przy Rynku 23 z początku XIX w., nr rej.: 1190/A z 24.07.1970 dom przy ulicy Warszawskiej 5 z XVIII/XIX w., nr rej.: 1192/A z 24.07.1970

Demografia thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Swarzędza w 2014

Gospodarka W mieście i gminie istnieje kilka tysięcy podmiotów gospodarczych, w tym kilkadziesiąt z kapitałem zagranicznym. Swoje zakłady ulokowały tutaj takie firmy jak Volkswagen, British Petroleum, CLIP Logistics, Mercedes-Benz, Deceuninck, Twinings R. Twining and Company, Ever Power Systems, Fabryka Armatur „Swarzędz” sp. z o.o., Herbapol, Vox, Poz-Bruk, Panopa Logistik, Radaway, Blum, Arvin Meritor, Stena Złomet. Istnieje również wiele średnich i małych przedsiębiorstw, w tym w tradycyjnych dla Swarzędza branżach: stolarskiej i tapicerskiej. W południowej części Swarzędza, przy drodze nr 92 i linii kolejowej istnieje Specjalna Strefa Ekonomiczna o powierzchni 80 ha, będąca podstrefą Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznejhttps://swarzedz.pl/index.php?id=84 Oficjalna Strona UMiG Swarzędz.

Funkcjonuje tu centrum handlowe ETC wraz z hipermarketem budowlanym Leroy Merlin, centrum handlowe „Nowa Wieś” (dawniej centrum handlowe „Agrobex”) oraz hipermarket budowlany Castorama.

Transport thumb|Dworzec kolejowy w Swarzędzu mały|Dworzec kolejowy w Swarzędzu mały|Wiosenna roślinność na Rynku w Swarzędzu Przez Swarzędz przebiega droga krajowa nr 92 oraz linia kolejowa nr 3, a także bierze początek linia kolejowa nr 352. Na stacji Swarzędz zatrzymują się pociągi Kolei Wielkopolskich oraz od 9 września 2018 również Poznańskiej Kolei Metropolitalnej. Przewoźnikiem miejskim na terenie Swarzędza jest Swarzędzkie Przedsiębiorstwo Komunalne Sp. z o.o. obsługujący 16 autobusowych linii dziennych, jedną autobusową linię nocną oraz jedną sezonową linię rowerową (autobus z przyczepką na rowery). Do Swarzędza docierają także linie 416 i 425 obsługiwane przez MPK Poznań oraz linia 489 obsługiwana przez ZK Kleszczewo.

Oświata thumb|Przedszkole Nr 1 przy ulicy Zamkowej 26 Do 31 sierpnia 2017 na terenie miasta Swarzędza funkcjonały trzy szkoły podstawowe, trzy gimnazja, jedno samodzielne liceum ogólnokształcące oraz dwa zespoły szkół ponadgimnazjalnych: Szkoła Podstawowa nr 1 im. Stanisława Staszica w Swarzędzu Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Brzechwy w Swarzędzu Szkoła Podstawowa nr 5 im. prof. Adama Wodziczki w Swarzędzu Gimnazjum nr 1 w Swarzędzu (niepubliczne, Fundacji „Ekos”) Gimnazjum nr 2 im. Królowej Jadwigi w Swarzędzu Gimnazjum nr 3 im. Polskich Noblistów w Swarzędzu I Liceum Ogólnokształcące w Swarzędzu (niepubliczne, Fundacji „Ekos”) Zespół Szkół nr 1 im. Powstańców Wielkopolskich w Swarzędzu: Technikum w Swarzędzu Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Swarzędzu Zasadnicza Szkoła Zawodowa Specjalna w Swarzędzu I Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Swarzędzu Szkoła Policealna nr 1 w Swarzędzu Zespół Szkół nr 2 w Swarzędzu: II Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Staniewskiego w Swarzędzu Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Swarzędzu II Szkoła Policealna im. Tadeusza Staniewskiego w Swarzędzu

W wyniku reformy systemu oświaty z 2017 na terenie miasta Swarzędza funkcjonuje sześć szkół podstawowych, jedno samodzielne liceum oraz dwa zespoły szkół ponadpodstawowych: Szkoła Podstawowa nr 1 im. Stanisława Staszica w Swarzędzu Szkoła Podstawowa nr 2 im. Królowej Jadwigi w Swarzędzu Szkoła Podstawowa nr 3 im. Polskich Noblistów w Swarzędzu Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Brzechwy w Swarzędzu Szkoła Podstawowa nr 5 im. prof. Adama Wodziczki w Swarzędzu Szkoła Podstawowa Fundacji „Ekos” w Swarzędzu (dotychczasowe Gimnazjum nr 1 w Swarzędzu – niepubliczne, Fundacji „Ekos”) I Liceum Ogólnokształcące w Swarzędzu (niepubliczne, Fundacji „Ekos”) Zespół Szkół nr 1 im. Powstańców Wielkopolskich w Swarzędzu: Technikum w Swarzędzu Branżowa Szkoła I Stopnia w Swarzędzu Branżowa Szkoła I Stopnia Specjalna w Swarzędzu III Liceum Ogólnokształcące w Swarzędzu I Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Swarzędzu Szkoła Policealna nr 1 w Swarzędzu Zespół Szkół nr 2 w Swarzędzu: II Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Staniewskiego w Swarzędzu II Szkoła Policealna im. Tadeusza Staniewskiego w Swarzędzu

Sieć szkół gminy Swarzędz tworzą ponadto szkoły podstawowe w Kobylnicy, Paczkowie, Wierzonce oraz dwie w Zalasewie. Kultura

alt=Pomnik Świętego Józefa patrona stolarzy i Miasta i Gminy Swarzędz|mały|Pomnik Świętego Józefa patrona stolarzy oraz Miasta i Gminy Swarzędz|prawo mały|Mebel miejski – „Wielkie Krzesło” odsłonięte 6 grudnia 2025 mały|Muzeum pszczelarstwa Na terenie miasta działa Biblioteka Publiczna w Swarzędzu. Znajduje się również Skansen i Muzeum Pszczelarstwa im. prof. Ryszarda Kosteckiego.

20 września 2018 w dawnej remizie strażackiej przy ulicy Bramkowej zostało otwarte Swarzędzkie Centrum Historii i Sztuki – muzeum skupiające się na historii miasta i gminy. Na wystawie stałej można znaleźć informacje o początkach miasta, jego wielokulturowości, rozwoju przemysłu na tym terenie (w tym głównie stolarstwa) oraz okresie wojennym oczami Swarzędza i jego mieszkańców.

Organizacje społeczne Towarzystwo Miłośników Ziemi Swarzędzkiej Harcerski Klub Turystyczny „Azymut” w Swarzędzu (Związek Harcerstwa Polskiego i Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze)Strona Harcerski Klub Turystyczny „Azymut” w Swarzędzuu 28 Swarzędza Drużyna Harcerska HKT „Azymut” „WIGRY” (Związek Harcerstwa Polskiego) 9 Swarzędzka Środowiskowa Drużyna Harcerska „Dąbrowa” im. Olgi i Andrzeja Małkowskich (Związek Harcerstwa Polskiego) Swarzędzki Szczep Harcerski „Dukt” (Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej) Swarzędzki Związek Drużyn „CECH” 1 Swarzędzka Drużyna Harcerek „Zorza” 1 Swarzędzka Drużyna Harcerzy „Wilki Północy” im. T. Kościuszki 8 Swarzędzka Drużyna Harcerek „Watra” im. Szarych Szeregów 9 Swarzędzka Drużyna Harcerzy „Echo Puszczy” im. Andrzeja Małkowskiego 9 Swarzędzka Drużyna Wędrowników „Puszczanie” 9 Swarzędzka Gromada Zuchów „Nieustraszone Puszczyki” 18 Swarzędzka Gromada Zuchenek „Polarne Płomyczki” Oddział PTTK „Meblarz” w Swarzędzu (Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze)Strona Oddział PTTK „Meblarz” w Swarzędzu Koło PTTK Łaziki w Swarzędzu (Oddział Poznań – Nowe Miasto) Klub Żołnierzy Rezerwy „Commando” w Swarzędzu (Liga Obrony Kraju) Stowarzyszenie Przyjaciół Dzieci Specjalnej Troski im. Leszka Grajka w Swarzędzu Stowarzyszenie Kulturalne Orkiestra Dęta w Swarzędzu Stowarzyszenie „Bezpieczna Gmina Swarzędz” Polski Komitet Pomocy Społecznej Stowarzyszenie Charytatywne, Zarząd Miejsko-Gminny w Swarzędzu

Sport i turystyka thumb|right|Swarzędzkie Centrum Sportu i Rekreacji „Wodny Raj” W Swarzędzu działa kilka klubów sportowych m.in. działający od 1921 piłkarski Klub Sportowy Unia Swarzędz – obecnie w trzeciej lidze, od 2013 piłkarskie Stowarzyszenie Sportowe Nad Cybiną Meblorz SwarzędzOficjalna strona SSNC Meblorz Swarzędz, I-ligowy koszykarski Klub Sportowy „Unia-Probasket”, Uczniowski Klub Sportowy „Lider” oraz klub hokeja na trawie UKS Swarek Swarzędz. W Swarzędzu znajduje się kilka boisk przeznaczonych do gry w piłkę nożną, koszykówkę, kryty basen i lodowisko.

Przy dworcu kolejowym początek ma szlak turystyczny do Kobylnicy, natomiast w Nowej Wsi szlak do Spławia. Na terenie miasta funkcjonuje Swarzędzki Szlak Meblowy.

Wspólnoty wyznaniowe thumb|Kościół parafialny pw. Matki Bożej Miłosierdzia Na terenie Swarzędza działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe: Kościół rzymskokatolicki (dekanat swarzędzki): parafia pw. Chrystusa Jedynego Zbawiciela (południowa część miasta), parafia pw. Matki Bożej Miłosierdzia (północna część miasta), parafia pw. Matki Bożej Wspomożycielki Wiernych (środkowo-zachodnia część miasta), parafia pw. św. Józefa Rzemieślnika (Nowa Wieś), parafia pw. św. Marcina (środkowa część miasta). Kościół Zielonoświątkowy: zbór „Jerusalem” Świadkowie Jehowy: zbór Swarzędz (Sala Królestwa Czerlejnko)

Władze

Burmistrzowie miasta