Powiat świebodziński – Powiat w Polsce, w województwo lubuskim, utworzony w ramach reformy administracyjnej w roku 1999. Położony jest na pograniczu historycznym obszarów Ziemi Lubuskiej, Wielkopolski i Dolnego Śląska. W latach 1945–1946 funkcjonował, jako powiat sulechowsko-świebodziński w województwie poznańskim, a w roku 1946 przemianowano go na świebodziński z siedzibą w Świebodzinie. W wyniku korekt administracyjnych od 1 stycznia 1951 r. zmieniono jego granice, wydzielając z części powiat sulechowski. W powiecie są dwa miasta: Świebodzin i Zbąszynek oraz 125 miejscowości na terenach wiejskich. Powierzchnia powiatu wynosi 937,45 km², co stanowi 6,7% obszaru województwa lubuskiego. Liczba mieszkańców wynosi 53 449 (stan na 30.06.2025).
Granice powiatu Powiat świebodziński graniczy na północy z powiatem międzyrzeckim, na północy i północnym zachodzie z powiatem sulęcińskim, na zachodzie z powiatem krośnieńskim, na południu z powiatem zielonogórskim, a na wschodzie z leżącym w granicach województwa wielkopolskiego powiatem nowotomyskim.
Położenie geograficzne Powiat świebodziński położony jest w centrum przewężenia Niżu Europejskiego, między 15°05’ i 15°52’ długości geograficznej, a 52°05’ i 52°22’ szerokości geograficznej. Leży na pojezierzu łagowskim, stanowiącym część Pojezierza Lubuskiego, położonego na południe od Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Wytyczony między dorzeczem dwóch wielki polskich rzek: Odry i Warty jest bogaty w różnorodność wód powierzchniowych: rzek, jezior i stawów. Najdłuższe odcinki rzek przebiegające przez powiat to: stanowiący prawy dopływ Odry Pliszka (64 km) oraz prawy dopływ Odry Paklica (60 km). Obie z malowniczymi szlakami kajakowymi. Na terenie powiatu znajduje się także drugie w województwie pod względem powierzchni zwierciadła wody jezioro – Niesłysz (Niesulickie). Zajmuje ono powierzchnię 486,2 ha. To z kolei doskonałe miejsce do uprawiania żeglarstwa. Część obszaru powiatu leży także na terenie Równiny Torzymskiej.
Zachodni fragment powiatu styka się nieopodal Kijewa, przysiółka wsi Kosobudz z granicami powiatów krośnieńskiego i sulęcińskiego. Wschodni wchodzi w wielkopolski powiat nowotomyski. Na północnym zachodzie znajduje się Łagowsko-Sulęciński Park Krajobrazowy, a na północnym wschodzie fragment umocnień tzw. Linii Odry (Oderstellung) – Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Najdalej na południe wysuniętą miejscowością jest Pałck.
Podział administracyjny W skład powiatu wchodzą: dwie gminy o statusie miejsko-wiejskim i cztery gminy wiejskie /dane GUS, stan na 31.12.2023 r./
W skład powiatu wchodzą: gminy miejsko-wiejskie: Świebodzin, Zbąszynek gminy wiejskie: Lubrza, Łagów, Skąpe, Szczaniec miasta: Świebodzin, Zbąszynek + Gminy w powiecie świebodzińskim /stan na dzień 31.12.2023/HerbGminaStatusSiedzibaSołectwaObszar km²Obszar %LudnośćLudność %Osób/km²bezramki|centruj|62x62px Świebodzin miejsko-wiejska ul. Rynkowa 2, 66-200 Świebodzin24226,4 (16,9)/uwaga/24,228 909 (20 778)53,6 (38,5)127,7 (1 227,3)bezramki|centruj|60x60px Zbąszynek miejsko-wiejska ul. Rynek 1,
66-210 Zbąszynek594,1 (3,6)/uwaga/10,08 084 (4 898)14,9 (9,1)85,9 (1 372,0)bezramki|centruj|69x69px Lubrza wiejska ul. Świebodzińska 68, 66-218 Lubrza9122,313,13 5816,629,3bezramki|centruj|66x66px Łagów wiejska ul. 1 Lutego 7, 66-220 Łagów12199,121,24 7278,823,7bezramki|centruj|63x63px Skąpe wiejska Skąpe 65, 66-213 Skąpe16181,419,45 0149,327,6bezramki|centruj|62x62px Szczaniec wiejska Szczaniec 73, 66-225 Szczaniec11113,312,13 6466,832,2 /Uwaga/ – W nawiasie zawarto dane dla miast Świebodzina i Zbąszynka.
Dane dotyczące gęstości liczby ludności oraz liczby ludności za Głównym Urzędem Statystycznym stan na 31.12.2023 r. Gęstość ludność na 1 km² w powiecie świebodzińskim 57,6/ Liczba 53 961. Powierzchnia powiatu w ha – 93 660. Powierzchnia powiatu w km² – 937.
Historia Po raz pierwszy powiat (Kreis), jako jednostka administracyjna został wyodrębniony w Królestwie Prus w roku 1816. Należał wówczas do rejencji frankfurckiej w prowincji Brandenburgia i nosił nazwę Kreis lub Landkreis Züllichau-Schwiebus (powiat Sulechów-Świebodzin). Siedzibą administracji był Sulechów.
Po zakończeniu II wojny światowej w oparciu o dawny podział utworzono powiat sulechowsko-świebodziński z siedzibą w Świebodzinie. Starano się zachować poniemiecki układ terytorialny z uwagi na powiązania gospodarcze, komunikacyjne i administracyjne. W październiku 1945 r. wicestarosta Soboczyński skierował do Zarządu Miejskiego w Sulechowie pismo z prośbą o zabezpieczenie znajdującego się w mieście gmachu landratury i zgromadzonych w nim aktArchiwum Państwowe w Zielonej Górze, Starostwo Powiatowe Świebodzińskie, zespół nr 1751, sygn. 13, k. 91.. Region wszedł skład północno-zachodniego okręgu Ziem Odzyskanych, a jego siedzibą była Piła. W latach 1945–1946 należał do województwa poznańskiego /powiat sulechowsko-świebodziński/. Potwierdzenie objęcia w administrację Ziemi Lubuskiej, w tym powiatu świebodzińskiego (25.07.), zostało dokonane przez wojewodę poznańskiego w piśmie z lipca 1945 r. do Ministerstwa Administracji Publicznej. Wiosną 1946 r.: „Najwzorowszy powiat. Powiat świebodziński należy do najbardziej zaludnionych i najlepiej zagospodarowanych okręgów Ziemi Lubuskiej. Na obszarze obejmującym 91 567 ha, w 3 miastach, 13 gminach i 98 gromadach osiedliło się ogółem 27 tysięcy Polaków. Niemców pozostało około 800 osób. Dwie trzecie ludności stanowią repatrianci”. W ramach tzw. akcji patronackich powiat był objęty patronatem sąsiedniego powiatu Nowy Tomyśl. W roku 1946 przemianowano dotychczasowy powiat noszący nazwę dwóch miast na powiat świebodziński. Co ciekawe nie doszło wówczas do zmian terytorialnych. Doszło do nich dopiero w roku 1951, gdy przemianowano powiat babimojski na sulechowski. Wówczas wyodrębniono miasto Sulechów oraz gminy: Cigacice, Krężoły i Trzebiechów. Pierwsi osadnicy, którzy rozpoczęli organizować życie w mieście przybyli 28 marca 1945. Stało się to na prośbę pełnomocnika wysłanego przez komendanta wojennego mjr Gaunowa (lub Gałmowa) do władz wojewódzkich komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej w Poznaniu. Była to grupa 105 osób, którą kilka dni później wsparła grupa licząca 80 osób. W kwietniu tego roku, jeszcze przed kapitulacją III Rzeszy, w Świebodzinie ukonstytuowały się nowe władze powiatowe. Władze, których głównym zadaniem było zapewnienie aprowizacji napływającej ludności. Były jednocześnie bezsilne wobec rabunkowej działalności wojsk radzieckich, systemowo reprezentowanej przez delegaturę Wydziału Zdobyczy Wojennych. Jak szacowali przedstawiciele administracji w powiatach w roku 1946 w powiecie świebodzińskim wojska Stalina przyczyniły się do strat w majątku komunalnym na kwotę 627 480 330 zł. Dla porównania sąsiednie: krośnieński szacował straty na 59 181 409 zł, międzyrzecki na 70 000 000 zł, a sulęciński na 218 255 500 złArchiwum Państwowe w Poznaniu, zespół Urząd Wojewódzki Poznański Ekspozytura w Gorzowie Wydział Samorządowy, Przejęcie poniemieckiego majątku komunalnego przez samorząd terytorialny, wykazy strat dokonane przez Armię Czerwoną w powiatach 1946, sygn. 355, s. 53–54. Waluta w złotych z dnia 31.08.1939 r. Były to zapewne szacunki bardzo przybliżone z uwagi na brak rzeczoznawców specjalizujących się w wycenach, wartości majątku przed wojną, a nawet możliwości przypisania składowych mienia do określonego właściciela.. Powiat „Cylichowa-Świebodzin” od początku, tj. od marca 1945 r. miał swoją siedzibę w mniej zniszczonym Świebodzinie. Zamieszkiwało go wówczas 3000 Niemców i zaledwie 150 Polaków. W lutym 1947 r. powiat zamieszkiwało jeszcze 1069 Niemców.
W roku 1946 wyłączono z nazwy Sulechów. Być może powodem tego była słaba pozycja miasta na administracyjnej mapie Polski. „Głos Wielkopolski” latem 1947 r. pisał: „W kronikach znajdujemy niewiele wzmianek o tej mieścinie, pozbawionej większego znaczenia”, i dalej „W Sulechowie dzieją się historie przykre, zmieniają się władze, urzęduje tu już 5-ty burmistrz z rzędu”. Sprawa dawnej, dwuczłonowej nazwy pojawiała się w późniejszym okresie dość niespodziewanie i kłopotliwie w życie mieszkańców. Przedstawicielami samorządów były w początkowym okresie osoby wskazane i delegowane przez partie polityczne i związki zawodowe. Ich członkowie nie pochodzili z demokratycznych wyborów. Często nie dysponowali odpowiednim wykształceniem ani wiedzą w zakresie funkcjonowania samorządów. Starostwa jako organ administracji powołano na mocy dekretu PKWN z 21 sierpnia 1945 r. Na początku ich tworzenia następował ogromny przerost. W świebodzińskim urzędzie jesienią 1945 r. zatrudnionych było 99 osób. Dopiero zdecydowane wystąpienie Urzędu Wojewódzkiego Poznańskiego z listopada tego roku nakazało ograniczenie etatów maksymalnie do 35Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, Starostwo Powiatowe Świebodzińskie, zespół nr 1751, sygn. 33, k. 148.. Starosta mógł zostać mianowany przez ministra Administracji Publicznej na wniosek wojewody. Pierwszy w powiecie świebodzińskim pełnił ten urząd z ramienia Polskiej Partii Robotniczej Roman Tylkowski. Początkowo częściej używający tytułu „Pełnomocnik Rządu RP”. Wraz z żoną Ireną i dwójką dzieci mieszkał przy ul. Topolowej 9Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, Starostwo Powiatowe Świebodzińskie, zespół nr 1751, sygn. 33, k. 99.. Zapewne to on reprezentował powiat świebodziński 4 września 1945 r. podczas uroczystego ślubowania w białej sali Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu. Pierwsze posiedzenie Powiatowej Rady Narodowej w Świebodzinie odbyło się 3 grudnia 1945 r. Wybrano wówczas członków PRN, trzech Miejskich Rad Narodowych i trzynastu Gminnych Rad Narodowych. Sekretarzem PRN został Władysław JozajtisArchiwum Państwowe w Zielonej Górze, Starostwo Powiatowe Świebodzińskie, zespół nr 1751, sygn. 13, k. 297.. Tylkowski sprawował swą funkcję, jak na warunki powojenne długo, bowiem do maja 1947 r. W trakcie pracy borykał się nie tylko z problemami związanymi z funkcjonowaniem, ale także z personalnymi. W maju 1946 r. w tajemnicy wystosował do wojewody poznańskiego pismo, w którym skarżył się na złe postępowanie wicestarosty Mariana Soboczyńskiego. Nie precyzował czego dopuścił się jego zastępca pisząc ogólnikowo: „Nastawienie jego [Soboczyńskiego] czy to po linii administracyjnej, Rządowi czy politycznie utrudnią niezmiernie utrzymanie równowagi politycznej w powiecie oraz przyczyniają się do obniżenia autorytetu władzy administracyjnej”Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, Starostwo Powiatowe Świebodzińskie, zespół nr 1751, sygn. 168, k. 30-31.. Skarga została wysłuchana, bowiem wicestarostą został Stefan Skinder ze Stronnictwa Demokratycznego.