Jezioro Ruda Woda () – jezioro rynnowe w Polsce, położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Małdyty. Stanowi ono integralną część Kanału Elbląskiego.
Położenie Jezioro Ruda Woda znajduje się w północnej Polsce, w makroregionie Pojezierza Iławskiego, w mezoregionie Pojezierza Dzierzgońsko-Morąskiego. Jezioro znajduje się w Obszarze Chronionego Krajobrazu Kanału ElbląskiegoUchwała w sprawie Obszaru Chronionego Krajobrazu Kanału Elbląskiego.
Nazwa Nazwa Ruda Woda została nadana zarządzeniem Ministra Administracji Publicznej z 1950 roku, w konsekwencji prac przeprowadzonych przez Komisję Ustalania Nazw MiejscowościMonitor Polski, 1950, nr 588. Komisja ta, działająca po II wojnie światowej pod egidą Ministerstwa Administracji Publicznej, była odpowiedzialna za tworzenie toponimów dla miejscowości i obiektów fizjograficznych (rzek, jezior, pasm górskich itp.) na dawnych terenach Niemiec, aby przywrócić – lub nadać nową – polską nazwę.
Jedna z najwcześniej zachowanych wzmianek oryginalnej niemieckiej nazwy jeziora – Röthloff lub Roethloff See – pochodzi z historycznych dokumentów Zakonu Krzyżackiego z XVI wieku, chociaż nazwa ta musiała być używana dużo wcześniej. Nazwa Röthloff pojawia się w dokumencie zakonnym z 1522 roku, w którym Wielki Mistrz Albrecht Hohenzollern nadał braciom Pawłowi i Wolfowi Fasoltom z Iławy prawa do połowu ryb na jeziorze RöthloffWirtualna Księga Przywilejów Pruskich: Rejestry i teksty dotyczące historii Prus i Zakonu Krzyżackiego, Rejestr 1522 . Nazwa ta pojawia się również na mapie regionu Prus Górnych autorstwa Caspara Hennebergera z 1576 rokuMapa Prus Hennenberga .
Etymologia nazwy Röthloff See nie jest dokładnie wyjaśniona. Nazwa może pochodzić od niemieckiego nazwiska Rothloff lub wielu jego wariantów, takich jak Ruttloff, Rutlaf, Roltloff i RotleffNazwisko Ruttloff - Znaczenie i Pochodzenie . Rdzeń nazwy związany jest ze starogermańskim słowem „rot”, oznaczającym czerwony, co wpłynęło na polską nazwę nadaną po II wojnie światowej.
Nieoficjalną, jednakże powszechnie używaną nazwą jeziora jest jezioro Dudzkie (lub Duckie). Nazwa ta pochodzi od Kanału Duckiego (niem. Dutzkanal), który łączy jezioro Ruda Woda z położonym na jego południowym wschodzie Jeziorem Bartężek.
Charakterystyka
Ruda Woda ma długość 12 km i posiada dobrze rozwiniętą linię brzegową z czterema wyraźnymi zatokami oraz kilkoma wyspami. Dno jeziora jest zróżnicowane, z licznymi głęboczkami i płyciznami. Brzegi w większości są wysokie i strome, otoczone lasami, jedynie w części południowej i północnej brzegi są otoczone polami i łąkami. Jezioro jest połączone ciekami i kanałami z jeziorami: Ilińsk, Bartężek, Sambród. Do jeziora uchodzi rzeka Drela. Wokół jeziora zlokalizowanych jest kilka wsi, w tym Dziśnity, Liksajny, Szymonowo, Sople, Małdyty, Wilamowo, Wenecja.
Jezioro oferuje różnorodne formy rekreacji, w tym wędkowanie, żeglarstwo, kajakarstwo oraz sporty motorowodne. Wzdłuż brzegów jeziora rozmieszczone są publiczne pomosty, które umożliwiają łatwy dostęp do wody oraz sprzyjają kąpielom i opalaniu. Na północy jeziora zlokalizowany został obóz harcerski.
Geologia Ruda Woda jest jednym z jezior rynnowych, które powstały w Europie Środkowej podczas końcowej fazy ostatniego zlodowacenia, około 14,000-12,000 lat temuPiotr Zawadzki, The impact of the glacier on the evolution of terrain in the Polish region of Warmia and Masuria, Analele Universităţiidin Oradea, Seria Geografie, Year XXII, no. 1/2012. Rzeki płynące pod cofającym się lodowcem żłobiły głębokie kanały w miękkim podłożu, zwane rynnami polodowcowymi (subglacjalnymi). Wraz z ocieplającym się klimatem, wypełniające rynny bryły lodu topiły się, pozostawiając po sobie długie, wąskie i stosunkowo głębokie jeziora. Łańcuch jezior obejmujący jeziora Sambód, Ruda Woda, Ilińsk i Drwęckie odzwierciedla przebieg lokalnej rynny polodowcowej. Topniejący lodowiec osadził również warstwy gliny, piasku i żwiru oraz utworzył ciągi wzgórz morenowych, które spotkać można w południowej części jeziora.
Morfologia i morfometria thumb|Długość, minimalna i maksymalna szerokość jeziora Ruda Woda|lewo|356x356px Oś długiego i wąskiego jeziora biegnie z południa na północ, wyraźnie załamując się na wysokości wsi Szymonowo i kontynuując w kierunku północno-zachodnim. Całkowita długość zbiornika, mierzona wzdłuż linii środkowej, wynosi 12,01 kilometra, przy średniej szerokości liczącej sobie zaledwie 497 metrów. W najszerszym miejscu jezioro liczy 1650 metrów. Mimo że niektóre historyczne źródła podają powierzchnię Rudej Wody jako 654,1 ha. (wartość ta, nadal jest błędnie cytowana we współczesnych dokumentach), współczesne rządowe mapy topograficzne wskazują na powierzchnię równą 613,4 haThe Topographic Objects Database (BDOT10k). Długość linii brzegowej wynosi 35,8 kilometrów.
Dwie wyraźnie płytsze zatoki rozciągają się odpowiednio na wschód i zachód od głównej osi jeziora. Zatoka zachodnia, znajdująca się w pobliżu wsi Sople, zawiera trzy małe wyspy. Na przeciwnym brzegu zatoki, w miejscu dawnej bindugi, usytuowano obóz harcerski. Obóz jest miejscem corocznych wydarzeń żeglarskich i harcerskich.
Wschodnia zatoka, znana także zatoką Drela lub Żydowskim Kątem, jest miejscem ujścia jedynego nazwanego dopływu jeziora, który stanowi rzeka Drela (niem. Drehle). Nazwa Żydowski Kąt wywodzi się z lokalnych podań z czasów wojennych, według których właściciel pobliskiej karczmy i jego rodzina, będący pochodzenia żydowskiego, zostali utopieni w jeziorze"Żydowski Kąt" – Steenkenwalde. Historia prawdziwa. Rozciągająca się na południowy wschód Zatoka Drela tworzy wraz z główną akwenem jeziora półwysep zwany StańkowoPaństwowy Rejestr Nazw Geograficznych – nazwy obiektów fizjograficznych – XLSX format, Dane z Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 1 Styczeń 2024 . W południowej części jeziora, w pobliżu wsi Liksajny, znajdują się dwie małe zatoczki.
Na Rudej Wodzie znajduje się 7 niewielkich i niezamieszkanych wysp, z których największa położona jest naprzeciwko wsi Wilamowo w północnej części jeziora.
Oprócz Dreli, jezioro zasilane jest przez pomniejsze, sezonowe dopływy. Największe z nich znajdują się w pobliżu wsi Wilamowo i Sople. Jako część kanału Elbląskiego, Ruda Woda łączy się na południu z jeziorem Rakówka (niem. Krebs), a dalej z jeziorem Ilińsk oraz na północy z jeziorem Sambród. Dodatkowo, na wschodnim brzegu akwenu, cztery kilometry od jego południowego krańca, usytuowane jest wejście do Kanału Duckiego. Kanał ten o długości ok. 1,5 km łączy jezioro Ruda Woda z położonym nieopodal jeziorem Bartężek (niem. Bärting See).thumb|Mapa batymetryczna jeziora Ruda Woda|347x347px
Batymetria thumb|left|Profile głębokości jeziora Ruda Woda. Profile wzdłuż linii zaznaczonych na różnych odcinkach jeziora pokazują stopniowy wzrost głębokości od północy do południa|300x300px Dno jeziora Ruda Woda jest typowe dla struktur utworzonych przez rzeki erodujące podłoże pod lodowcem. Zróżnicowana siła nacisku wywierana przez masy lodu spowodowała, że rzeki rzeźbiły dno jeziora w różnych kierunkach, tworząc liczne zagłębienia i płycizny.
Średnia głębokość jeziora wynosi 10,3 m, przy czym obserwuje się jej znaczne zróżnicowanie wzdłuż osi jeziora. W północnej części średnia głębokość wynosi 6,5 metra, wzrastając do około 9,4 metra w centralnej części w pobliżu Zatoki Drela, osiągając ostatecznie 14,4 m w południowej części zbiornika. Południowy kraniec jeziora ulega znacznemu wypłyceniu tuż przed ujściem do Kanału ElbląskiegoJ. Waluga, H. Chmielewski, 1997 - Jeziora okolic Olsztyna. Przewodnik Wędkarski (2). Wyd. IRS, s. 139-143. Gradient głębokości dodatkowo podkreśla fakt, iż wszystkie wyspy występują w płytszej północnej części jeziora. Również w tej części, naprzeciwko wsi Wilamowo, znajduje się wyraźna mielizna rozciągająca się aż do centralnej części akwenu. Jezioro osiąga swoją największą głębokość w odległości około 2 km od południowego krańca (w pobliżu wsi Szymonówko) gdzie dno opada ponad 27 m poniżej powierzchni lustra.
Historia i ekonomia Historia osadnictwa thumb|upright=0.8|Ilustracja z 1684 roku autorstwa Christopha Hartknocha przedstawiające zwycięstwo zakonu krzyżackiego nad ludami pruskimi. Jezioro znajduje się w historycznym regionie Pogezanii, który w okresie od V do IX wieku był zamieszkiwany przez Prusów – lud posługujący się językiem bałtyckim. Wiele nazw wsi położonych wokół jeziora można wywieść z języka pruskiego, tak jak Małdyty, Ględy, Bartężek i Sople„Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.Baltic Onyms in Time and Space, G. Blažienė, Indo-European linguistics and classical philology, 2021, 25 (1), s. 69-98, DOI: 10.30842/ielcp230690152504Nazwy miejscowe w Prusiech.
Począwszy od XIII w. tereny te stały się celem podboju Zakonu krzyżackiego, sprowadzonego na ziemie pruskie przez Konrada Mazowieckiego. Kolonizacja krzyżacka była częścią szerszej kampanii chrystianizacyjnej ludów Północnej Europy, mającej na celu narzucenie dominacji niemieckiej i skandynawskiej, znanej jako Krucjaty północne. Na podbitych terenach Zakon Krzyżacki osiedlał osadników z krajów niemieckojęzycznych. W tym czasie założono okalające jezioro wsie takie jak Wilamowo (1308), Szymonowo (1324), Liksajny (1325), Wenecja (1336), Bartężek (1340) i Czulpa (1345). Tempo niemieckiej kolonizacji spowolniło wraz z kryzysem i upadkiem państwa krzyżackiego. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku nastąpił wzrost napływu osadników polskich, osiągający szczyt w XVII i XVIII wieku. Wzrost populacji regionu zintensyfikował się w XIX wieku w wyniku przyspieszonego rozwoju gospodarczego na tych terenach. Rozwój ten ilustruje budowa Kanału Oberlandzkiego, którego jezioro Ruda Woda stało się najdłuższym naturalnym odcinkiem. Po II wojnie światowej prowincja Prus Wschodnich przestała istnieć, a tereny, na których znajduje się jezioro, zostały włączone do Polski.
Budowa Kanału Oberlandzkiego thumb|upright=0.8|Georg Jacob Steenke – budowniczy Kanału Elbląskiego.|268x268px