thumb|Obszar pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (ZCZW) – tymczasowa administracja cywilna zaprowadzona w miejsce wojskowej na terenach Litwy, Białorusi i Wołynia („byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”) nieinkorporowanych do Polski, a zajętych przez Wojsko Polskie w latach 1919–1920.
Utworzenie i likwidacja Zarząd Cywilny przy NDWP był tymczasowym organem władzy ustanowionym dekretem z 19 lutego 1919 przez Naczelnego Dowódcę Wojsk PolskichDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 1, poz. 2.. 22 kwietnia 1919 Józef Piłsudski wydał Odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, w której informował o powołaniu tymczasowego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich i zapowiedział, że o losie wyzwalanych od bolszewików ziem zadecydują sami ich mieszkańcyOdezwa opublikowana w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego nr 95 z dnia 28 kwietnia 1919 r..
Z dniem 1 czerwca 1920 rozkazem Naczelnego Wodza Wojsk Polskich z 29 maja 1920 bezpośredni nadzór nad tą strukturą objął rząd RPDz. Urz. ZCZW z 1920 r. Nr 42, poz. 1057.. ZCZW faktycznie przestał istnieć z chwilą zajęcia tych ziem przez bolszewików latem 1920, zaś formalnie zlikwidowano go 9 września 1920Dziennik Rozkazów z 1920 r. Nr 35, poz. 752..
Komisarze Generalni Ziem Wschodnich 19 lutego – 15 kwietnia 1919 – Ludwik Kolankowski, komisarz generalny cywilny ziem wschodnichDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 1, poz. 2.Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 3, poz. 13. 15 kwietnia 1919 – 1920 – Jerzy Osmołowski, komisarz generalny ziem wschodnichDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 3, poz. 12.
Zmiany w organizacji 28 maja 1919 utworzono powiat miejski w WilnieDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 40.. 7 czerwca 1919 utworzono okręgi: brzeski z siedzibą w Brześciu Litewskim i wileński z siedzibą w Wilnie oraz Zarząd Powiatów Wołyńskich z tymczasową siedzibą w KowluDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.: w skład okręgu brzeskiego weszły powiaty brzesko-litewski, wołkowyski, prużański, słonimski, kobryński i piński; w skład okręgu wileńskiego weszły powiaty wileński, trocki, oszmiański, święciański, lidzki, grodzieński i nowogródzki; w skład Zarządu Powiatów Wołyńskich weszły powiaty włodzimierski, kowelski i łucki. 9 września 1919 w miejsce Zarządu Powiatów Wołyńskich utworzono okręg wołyński z siedzibą w Kowlu, w skład którego weszły powiaty włodzimierski, kowelski, łucki, dubieński, rówieński, krzemieniecki, ostrogski, zasławski i zwiahelskiDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 17, poz. 153.. 15 września 1919 utworzono okręg miński, w skład którego weszły powiaty miński, słucki, bobrujski, borysowski i ihumeńskiDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174.. 23 października 1919 do okręgu wileńskiego przyłączono powiat brasławskiDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 25, poz. 257.. 6 listopada 1919 do okręgu wileńskiego przyłączono powiat dziśnieński z tymczasową siedzibą w Głębokiem, a do okręgu brzeskiego powiat mozyrski z tymczasową siedzibą w ŻytkowiczachDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 26, poz. 275.. 20 listopada 1919 przeniesiono siedzibę okręgu wołyńskiego z Kowla do ŁuckaDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 35, poz. 407.. 17 stycznia 1920 rozkazem Naczelnego Wodza Wojsk Polskich z Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich wyodrębniono Zarząd Cywilny Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego, złożony z dotychczasowego okręgu wołyńskiego i ziem przyległychDz. Urz. ZCZW z 1920 r. Nr 6, poz. 79.. 9 lutego 1920 z kontrolowanych przez Wojsko Polskie części powiatów lepelskiego i połockiego utworzono powiat lepelski z tymczasową siedzibą w Kubliczach, który wszedł w skład okręgu mińskiegoDz. Urz. ZCZW z 1920 r. Nr 9, poz. 149.. 10 kwietnia 1920 do powiatu mozyrskiego przyłączono tymczasowo zajętą przez wojska polskie część powiatu rzeczyckiegoDz. Urz. ZCZW z 1920 r. Nr 34, poz. 845..
Przypisy
Bibliografia Waldemar Kozyra, Polityka administracyjna władz polskich na Ziemiach Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1926, Białystok 2005. Joanna Gierowska-Kałłaur, Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich, Warszawa 2003 s. 447 + ilustr. Adam Janusz Mielcarek, Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej, Warszawa 2008. Adam Janusz Mielcarek, Węzłowe zagadnienia ustrojowe Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich (1919-1920), w świetle aktów normatywnych, w: „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, Kraków – Lublin – Łódź 2011, T. 14, s. 241–251. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich