Bolesław Limanowski

mały|Katarzyna Limanowska (1880) Bolesław Łukasz Tadeusz LimanowskiM. Żychowski, Bolesław Limanowski. 1835–1935. Warszawa: KiW, 1971, s. 9., ps. „Janko Pokań”, „Tadeusz”Leon Wasilewski, Dzieje zjazdu paryskiego 1892 roku: przyczynek do historji polskiego ruchu socjalistycznego, Warszawa 1934, s. 15. (ur. 18 października 1835 w Podgórzu w Łatgalii, zm. 1 lutego 1935 w Warszawie) – polski historyk, socjolog, polityk, działacz socjalistyczny i niepodległościowy.

Prezes honorowy tymczasowego zarządu Polskiego Skarbu Wojskowego w 1912Wanda Kiedrzyńska, Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914, [w:] „Niepodległość”, t. XIII z. 1 (33), 1936, s. 84., zastępca przewodniczącego Prezydium Komitetu Obywatelskiego Polskiego Skarbu Wojskowego w sierpniu 1914Józef Musiałek, Rok 1914. Przyczynek do dziejów brygady Józefa Piłsudskiego, Kraków 1915, s. 19.. Senator I, II i III kadencji Senatu II RP (1922–1935).

Życiorys Dzieciństwo i młodość Przodkowie jego ojca, Wincentego (1771–1847), wywodzili się z litewskich Limanowskich h. Alemani, zaś matki, Katarzyny z Wysłouchów h. Odyniec (1807–1892), którzy z rodzinnego gniazda w powiecie kobryńskim (gubernia grodzieńska) przenieśli się na ziemie leżące dziś we wschodniej BiałorusiJ. Bardach, Inflanty, Litwa, Białoruś w twórczości Bolesława Limanowskiego. Studium z dziejów kwestii narodowej. „Przegląd Historyczny” t. LXV: 1974, z. 3, s. 479..

W 1847 pod opieką starszego brata AnicetaM. Żychowski, dz. cyt. został wysłany do gimnazjum do Moskwy. Po skończeniu gimnazjum podjął z braku innych możliwości studia medyczne na uniwersytecie moskiewskim. Uczestniczył wówczas w kołach samokształceniowych polskich studentów. Po konflikcie z jednym z asystentów, organizacja studencka wysłała go w 1858 na dalsze studia do Dorpatu. Tam kontynuował medycynę. Porzucił ją jednak jako niezgodną z zainteresowaniami i w marcu 1859 rozpoczął studia filozoficzne. W tym samym roku musiał je przerwać z powodów rodzinnych i powrócił do domu. Był członkiem Konwentu PoloniaAntoni Minkiewicz, „Konwent Polonia”, 1828–1978, [w:] Zeszyty Historyczne, z. 46, Paryż 1978, s. 222.. Po kilku miesiącach gospodarowania wrócił do Dorpatu, by kontynuować studia.

Początki działalności rewolucyjnej We wrześniu 1860 na wieść o tworzeniu polskich legionów we Francji przerwał studia i wyjechał do Paryża. Dotarł tam w listopadzie i podjął naukę w Polskiej Szkole Wojskowej przygotowującej kadrę instruktorską dla legionu polskiego oraz kraju na wypadek powstania. Ponadto uczestniczył w wykładach na Sorbonie i Collège de France. W grudniu 1860 opublikował pierwszą drukowaną pracę Listy z Inflant. W Paryżu uczestniczył w środowiskach patriotycznych skupionych wokół gen. Ludwika Mierosławskiego. Ponieważ sprawa legionu się komplikowała, zaś w kraju rozpoczęły się patriotyczne manifestacje, wraz z bratem Józefem w marcu 1861 poprzez Wrocław, Kraków i Warszawę powrócił do Dorpatu, a następnie do Wilna. Tam na zlecenie gen. Mierosławskiego organizował tzw. Komitet Centralny na Litwie do kierowania działalnością rewolucyjną.

8 maja 1861 po patriotycznej demonstracji w Kościele katedralnym w Wilnie został aresztowany przez władze rosyjskie jako jej główny organizator. Został zesłany do guberni archangielskiej, początkowo do miasta Mezeń, a po ośmiu miesiącach do Archangielska. Uzyskał tam pracę w kancelarii guberni. Na wygnaniu zajmował się socjologią, czego efektem były dwie publikacje.

Po wybuchu powstania styczniowego próbował ucieczki, jednak został aresztowany i skazany na dwa tygodnie więzienia. Stracił również zatrudnienie. W 1866 uzyskał ze względów zdrowotnych przeniesienie do guberni woroneskiej, gdzie osiedlił się w Pawłowsku. Tam zetknął się z liczną polską kolonią. Poznał również swoją przyszłą żonę (Wincentynę Szarską). Latem 1867 został zwolniony na podstawie amnestii i wobec zakazu powrotu w rodzinne strony wyjechał do Warszawy.

Z Warszawy do Lwowa Pozostając w Warszawie podejmował różne prace, m.in. korepetytora, publicysty i robotnika. 1868–1869 pracował jako guwerner w Gałęzowie pod Lublinem. W tym czasie prowadził samokształcenie i pisywał artykuły do Przeglądu Tygodniowego. Po krótkim pobycie w rodzinnych stronach (na co uzyskał zgodę władz) postanowił przez Galicję udać się do Francji, licząc na szybki wybuch wojny z Prusami. Jednak gdy w 1870 dotarł do Lwowa, wojna francusko-pruska zakończyła się klęską Francji. Pozostał więc we Lwowie jako korektor i publicysta. Tam związał się ze stowarzyszeniem czeladniczym „Gwiazda”, w którym prowadził odczyty opublikowane pod tytułem O kwestii robotniczej. Publikacja ta spowodowała rozgłos w środowiskach radykalnych. Podjął również studia filozoficzne na Uniwersytecie Lwowskim, uzyskując w 1875 tytuł doktora.

W 1876 na zlecenie polskich i rosyjskich socjalistów przetłumaczył publikację Ferdynanda Lassalle’a Program robotników (1879). W tym czasie przy wsparciu Stanisława Mendelsona napisał i opublikował pracę Socjalizm jako konieczny objaw dziejowego rozwoju. Ze względu na swoje socjalistyczne przekonania w 1877 utracił pracę w „Gazecie Narodowej”, a następnie został aresztowany za udział w tajnym stowarzyszeniu. Został uwolniony z braku dowodów, jednak otrzymał nakaz opuszczenia Austro-Węgier.

Okres szwajcarski W październiku 1878, już jako znany teoretyk socjalistyczny, wyjechał do Genewy, gdzie zamieszkał z żoną i małoletnimi synami. Początkowo działał w grupie wydającej pismo „Równość” (m.in. Stanisław Mendelson, Kazimierz Dłuski i Szymon Dickstein), w którym w 1879 ukazał się tzw. program brukselski. W tym samym roku za pieniądze otrzymane od rodziny w rozliczeniach spadkowych zakupił zestaw czcionek polskich i założył w Genewie Drukarnię Polską. Drukował serię „Biblioteka Socyalno-Demokratyczna”, w której wydawał teksty własne i prace innych autorów, a w 1880 roku również samą „Równość”Zieliński Jan: Nasza Szwajcaria. Przewodnik śladami Polaków, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Muzeum Polskie w Rapperswilu, Warszawa 1999, s. 84-85, ..

W 1880 r. starał się bezskutecznie o przyznanie mu obywatelstwa genewskiego (a co za tym idzie - szwajcarskiego). Po pewnym czasie wycofał się z redakcji „Równości”, nie mogąc znaleźć wśród pozostałych członków kolegium redakcyjnego zrozumienia dla swej postawy, godzącej socjalizm z patriotyzmem i walką o niepodległość Polski i w 1881 r. wraz z Zygmuntem Balickim i Erazmem Kobylańskim założył Socjalistyczne Stowarzyszenie „Lud Polski”. Z ramienia stowarzyszenia w 1881 uczestniczył w Międzynarodowym Kongresie Socjalistycznym w Chur w Szwajcarii.

W 1883 r. objął w Genewie prowadzenie biblioteki Polskiego Towarzystwa Wzajemnej Pomocy.

W 1885 r. przeprowadził się z rodziną do Thun. Tu za otrzymane w 1882 r. w ramach rozliczeń rodzinnych 10 tys. rubli (ok. 25 tys. franków) kupił zakład fotograficzny przy ulicy Bälliz, na wyspie położonej w centrum miasta, między dwiema odnogami Aare. Prowadził go wraz z dwoma wspólnikami. Mieszkał w kupionym wraz z warsztatem domu z ogródkiem nad rzeką. Tu też 15 listopada 1885 r. zmarła na raka jego żona Wincentyna z d. Szarska. Mieszkając w Thun, przesyłał korespondencje do prasy polskiej („Ateneum”, „Głos”, „Przegląd Tygodniowy”, „Tydzień Polski”). Gdy okazało się, że wspólnicy w interesie fotograficznym są nieodpowiedzialni i nieuczciwi, Limanowski sprzedał zakład i wraz z synamiZieliński Jan: Nasza Szwajcaria. Przewodnik śladami Polaków, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Muzeum Polskie w Rapperswilu, Warszawa 1999, s. 173-174, . w 1887 r. przeniósł się do Zurychu. Tu z Marią Goniewską ponownie wstąpił w związek małżeński.

.

Współtwórca Polskiej Partii Socjalistycznej W listopadzie 1892 przewodniczył w Paryżu zjazdowi przedstawicieli stronnictw socjalistycznych zaboru rosyjskiego, czego wynikiem było powołanie Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich uznanego za początek działania Polskiej Partii Socjalistycznej. W tym czasie borykał się z kłopotami finansowymi. Odmówiono mu zgody na powrót do Galicji, jednak dzięki protekcji Adolfa Warszawskiego-Warskiego uzyskał pracę biuralisty w amerykańskim towarzystwie ubezpieczeniowym na życie „New York” w Paryżu. W tym czasie napisał i opublikował dwie znane publikacje: Stuletnia walka narodu polskiego o niepodległość oraz Historia demokracji polskiej w epoce porozbiorowej.

Od jesieni 1907 po uzyskaniu zgody władz austriackich przeniósł się do Krakowa. Po powrocie do kraju został członkiem PPS-Frakcji Rewolucyjnej. 25 sierpnia 1912 stanął na czele powołanego z inicjatywy Józefa Piłsudskiego Polskiego Skarbu Wojskowego.

Członek Wydziału Finansowego Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw NiepodległościowychWanda Kiedrzyńska, Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914, [w:] „Niepodległość”, t. XIII z. 1 (33), 1936, s. 94..

W niepodległej Polsce thumb|Bolesław Limanowski (z lewej) w ławach Senatu thumb|Pogrzeb Bolesława Limanowskiego, przemawia Władysław Raczkiewicz thumb|Grób Bolesława Limanowskiego na cmentarzu Stare Powązki Po odzyskaniu niepodległości był politykiem PPS. W wyborach parlamentarnych w 1922 został wybrany z listy 2 (PPS) w okręgu wyborczym Warszawa (wybrano go również z listy państwowej) do Senatu I kadencji, którego został Marszałkiem Seniorem. W wyborach parlamentarnych w 1928 zdobył mandat w Senacie II kadencji z listy państwowej nr 2 (PPS) i ponownie został Marszałkiem Seniorem. W 1928 przyczynił się w poważny sposób do zahamowania rozłamu w PPS po powstaniu PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej. W tym czasie pomimo choroby i zaawansowanego wieku publikował na temat historii ruchu społecznego i socjalistycznego. W wyborach parlamentarnych w 1930 został wybrany do Senatu III kadencji z listy państwowej Centrolewu.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (1918) w okresie II Rzeczypospolitej został awansowany do stopnia podporucznika weterana Wojska Polskiego.

W 1923 otrzymał tytuł doktora honoris causa prawa Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie (wyróżniony wówczas w gronie siedmiu weteranów powstania styczniowego). W 1934 tytuł doktora honoris causa przyznał mu Uniwersytet Warszawski.

Pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (aleja zasłużonych-1-16).

Dwukrotnie żonaty. Od 3 października 1874 był mężem Wincenty Szarskiej (1838–1885), z którą miał trzech synów: Mieczysława, profesora geologii i reżysera teatralnego, Zygmunta (1877–1943), statystyka oraz Witolda (ur. 1880). Drugą żoną, od 1887, była Maria Goniewska (1860–1906), z którą miał syna Stanisława (ur. ok. 1890).

Poglądy Socjologia Bolesław Limanowski był zwolennikiem pozytywistycznej wizji stosunków społecznych. Jego poglądy kształtowały się pod wpływem Herberta Spencera, Augusta Comte’a, Paula von Lilienfelda i innych. Podzielał on podstawowy pogląd pozytywistów, że społeczeństwo jest pewną całością organiczną. Socjologię dzielił, w duchu Comte’a, na socjologię ogólną, która bada warunki powstawania, istnienia i rozwoju społeczeństwa oraz socjologię szczegółową, która zajmuje się analizą poszczególnych części składowych społeczeństwa i bada ich funkcje. Socjologię Limanowski uznawał za naukę abstrakcyjno-konkretną:

„(...) zadaniem socjologii jest zbadanie ogólnych zjawisk życia społecznego, o ile są one podstawą przejawu i rozwoju rozmaitych form bytu społeczeństw, przez ujęcie prawidłowości, które się spostrzega we wzajemnym stosunku tych zjawisk, w pewne określone prawo, przy czym dążymy do takiego ogólnego prawa, które by się nam przedstawiło jako zasadnicze i z którego wszystkie inne dałyby się wyprowadzić. Badamy życie społeczne w społeczeństwie, a raczej w społeczeństwach. Rozpatrujemy je w konkretnych formach istniejących lub minionych społeczeństw, żeby się wznieść do abstrakcyjnych uogólnień w dziedzinie życia społecznego. Socjologia jest więc nauką abstrakcyjno-konkretnąB. Limanowski, Socjologia Augusta Comte’a. Rozprawa filozoficzna, Lwów 1875, s. 156.”.