200px|thumb|Logo powiatuRaport o stanie powiatu za 2021 Powiat grudziądzki – powiat w Polsce, położony w północnej części województwa kujawsko-pomorskiego. Jego siedzibą, niewchodzącą zarazem w jego skład jest miasto na prawach powiatu Grudziądz.

Podział administracyjny Powiat grudziądzki powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminamiUstawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa ()..

Został stworzony z części znoszonego województwa toruńskiegoRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw ().Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów ().. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie zmienionym w stosunku do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku. W jego skład weszła od 1999 roku gmina Radzyń Chełmiński, wówczas należąca do powiatu wąbrzeskiego, zaś kilka miejscowości wchodzących wtedy do gminy Grudziądz w 1976 roku włączono do miasta GrudziądzaRozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 24 czerwca 1976 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: bielskim, jeleniogórskim, kaliskim, płockim i toruńskim ()..

Z powiatem grudziądzkim graniczą jednostki: powiat kwidzyński w województwie pomorskim od północy, powiaty iławski i nowomiejski w województwie warmińsko-mazurskim od wschodu, powiat brodnicki od południowego wschodu, powiat wąbrzeski od południa, powiat chełmiński od południowego zachodu, powiat świecki od zachodu.

Dodatkowo, obszar powiatu otacza od północy, wschodu i południa miasto Grudziądz.

W skład powiatu wchodzi 6 gmin: 2 miejsko-wiejskie oraz 4 wiejskie. Na jego terenie położone są 2 miasta: Łasin oraz Radzyń ChełmińskiRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego ()..

+ Gmina (2025) (2024) SiedzibaObwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (). TERYT Typ Nazwa 0406012 wiejska 25x25px Grudziądz 0406022 wiejska 25x25px Gruta Gruta 0406033 miejsko-wiejska 25x25px Łasin Łasin 0406043 miejsko-wiejska 25x25px Radzyń Chełmiński Radzyń Chełmiński 0406052 wiejska 25x25px Rogóźno Rogóźno 0406062 wiejska 25x25px Świecie nad Osą Świecie nad Osą

Pokrycie terenu Powiat grudziądzki według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 728,76 km², co stanowiło 4,1% powierzchni województwa kujawsko-pomorskiego. Pod względem powierzchni zajął 12. lokatę spośród 19 powiatów w województwie oraz 207. miejsce wśród 314 powiatów Polski. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (78,1%) oraz leśne (14,9%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 4,2% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 2,5%.

Demografia

Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie grudziądzkim zamieszkiwało 39 123 mieszkańców: 19 534 kobiet (49,9% ludności, co stanowi jeden z najniższych wskaźników feminizacji w kraju) i 19 589 mężczyzn (50,1%), czyli 2,0% ludności województwa kujawsko-pomorskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 54 osób na km². Pod względem ludności powiat grudziądzki zajął w 2024 roku 16. miejsce spośród 19 powiatów w województwie oraz 276. lokatę wśród 314 powiatów Polski.

Wskaźnik urbanizacji wyniósł 12,2%; w miastach w tym dniu mieszkało 4767 osób, zaś na wsi 34 356 osób.

Historia W 1764 w związku z próbą ograniczenia liczby posłów z Prus Królewskich przeprowadzono reorganizację administracyjną Prus Królewskich wprowadzając podział województwa na 7 powiatów (chełmiński, toruński, grudziądzki, radzyński, kowalewski, brodnicki i nowomiejski), w 1767 powołując dwa kolejne, golubski i łasiński. Były one w praktyce jedynie okręgami sejmikowymi (z każdego powiatu miało być wysyłanych 2 posłów), a dalej zachowano dawny podział na dwa okręgi sądowe. W praktyce, z racji na konfederację barską, a następnie I rozbiór decyzje te nigdy nie weszły w życie i nawet nie wytyczono granic poszczególnych powiatów.

1818–1945 1 kwietnia 1818 roku w rejencji kwidzyńskiej (prowincja Prusy Zachodnie) utworzono powiat Graudenz z siedzibą w Grudziądzu. W 1887 roku m.in. z jego części utworzono powiat Briesen z siedzibą w Wąbrzeźnie.

1 stycznia 1900 roku z powiatu wyłączono miasto Grudziądz. W 1900 r. zamieszkiwało w nim 58% Niemców i 40% Polaków. Ewangelicy stanowili 50% mieszkańców, a katolicy 48%.

23 stycznia 1920 r. powiat grudziądzki został przejęty przez administrację polską, gdzie wszedł w skład województwa pomorskiego z siedzibą w Toruniu. W 1921 r. w powiecie grudziądzkim zamieszkiwało 33% Niemców i 67% Polaków, a w 1931 r. już tylko 18% Niemców.

Podczas okupacji niemieckiej w trakcie II wojny światowej powiat podlegał rejencji kwidzyńskiej okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

1945–1975 Po II wojnie światowej powiat powrócił do województwa pomorskiego. W 1950 roku włączono go w granice nowo powołanego województwa bydgoskiego z siedzibą w Bydgoszczy. Powiat liczył wtedy 2 miasta, 7 gmin i 96 gromad.

W 1954 roku w ramach reformy administracyjnej terenów wiejskich w powiecie powołano 24 gromadyUchwała Nr 24/6 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu grudziądzkiego; w ramach Zarządzenia Nr 9 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 18 listopada 1954 w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 5 października 1954 dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 12, Poz. 63). W 1956 roku z powiatu grudziądzkiego do powiatu wąbrzeskiego wyłączono miasto Radzyń Chełmiński z okolicamiRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 listopada 1955 r. w sprawie utworzenia powiatów golubsko-dobrzańskiego i radziejowskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów w województwie bydgoskim ().. Od 1973 roku, po kolejnej reformie administracyjnej znoszącej gromady, powiat liczył 1 miasto i 5 gmin.

Gospodarka W końcu września 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie obejmowała ok. 1,5 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 10,9% do aktywnych zawodowo.

Jednostki organizacyjne powiatu, inspekcje, służby thumb|Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. Kazimierza Jagiellończyka w Łasinie Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. Kazimierza Jagiellończyka w Łasinie, Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza w Wydrznie, Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza w Białochowie, Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, Powiatowy Zarząd Dróg w Grudziądzu, Powiatowy Rzecznik Konsumentów, Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego.

Walory turystyczno-przyrodnicze

mały|Kościół w Grucie W Grudziądzu rozpoczyna swój bieg pięć znakowanych szlaków turystycznych, które przebiegają przez najciekawsze fragmenty powiatu. Szlak czerwony wiedzie przez Nową Wieś, Wielki Wełcz, rezerwat „Jamy” do Gardei. Jego druga odnoga prowadzi z Grudziądza przez Radzyń Chełmiński do Ryńska. Szlak żółty prowadzi przez Rogóźno-Zamek, do jeziora Kudznia, kolejny zielony łączy Świecie nad Osą, Mełno i Radzyń Chełmiński. Ostatnia trasa oznaczona kolorem niebieskim prowadzi skrajem Wysoczyzny Chełmińskiej przez Biały Bór, Gogolin i Klamry. Jedną z największych atrakcji turystycznych powiatu są pozostałości średniowiecznych zamków krzyżackich w Radzyniu Chełmińskim, Rogóźnie i Pokrzywnie. Najsławniejsza z warowni w Radzyniu Chełmińskim posiada klasę międzynarodową w skali oszacowania wartości zabytków. Do naszych czasów zachowało się południowe skrzydło zamku z kaplicą i dwoma narożnymi kwadratowymi wieżami, część przyziemia, a także przedzamcze w formie trapezu. Z udostępnionych do zwiedzania wież zamkowych turyści mogą podziwiać panoramę rozciągająca się na miasteczko i okolice. Z położonego na wyniosłym wzgórzu zamku w Rogóźnie pozostało czworoboczna wieża z bramą wjazdową, resztki murów, fragmenty przedzamcza oraz budynki gospodarcze z przełomu XVIII i XIX wieku. W Pokrzywnie obejrzeć można część zamkowych murów oraz trójkondygnacyjny spichlerz na przedzamczu.

thumb|Jezioro Zamkowe w Łasinie Teren powiatu grudziądzkiego oferuje wiele atrakcji turystom również dzięki bogactwu form morfologicznych i osobliwościom przyrody. Spragnieni wypoczynku nad wodą, mogą zażywać kąpieli w licznych jeziorach, spośród których najlepiej zagospodarowane są: j. Łasińskie, j. Kuchnia, j. Nogat. Pasjonaci żeglarstwa i sportów wodnych znajdą dogodne warunki nad j. Łasińskim. Jeziora i rzeki powiatu są ponadto znakomitymi miejscami do wędkowania. Na infrastrukturę turystyczną na terenach nadwodnych składają się między innymi kąpieliska w Grucie i Kneblowie, a także Ośrodek Wypoczynkowo-Szkoleniowy „Casus” nad jeziorem Łasińskim oraz Gminny Ośrodek Sportów Wodnych nad jeziorem Rudnickim Wielkim w miejscowości Biały Bór. Amatorzy wycieczek pieszych i rowerowych mogą podziwiać nieskażoną przyrodę na terenach rezerwatów przyrody: „Jamy”, „Dolina Osy” i „Rogóźno Zamek”. Największym jest rezerwat „Dolina Osy” zajmujący 665,11 ha. Utworzony został w 1994 r. dla ochrony unikatowego krajobrazu wijącej się między stromymi zboczami rzeki. Rezerwat leśny „Jamy” o powierzchni 106,11 ha (utworzony w 1967 r.) chroni fragmenty buczyny pomorskiej oraz zbiorowiska grądowe.

Transport Transport drogowy Drogi przebiegające przez teren powiatu:

(Rusocin – Nowe Marzy – Grudziądz – Lisewo – Lubicz – Stryków – Gorzyce granica państwa z Czechami) (Dolna Grupa – Grudziądz – Rogóźno-Zamek – Łasin – Iława – Olsztyn – Ełk – Augustów – Ogrodniki granica państwa z Litwą ( Stolno – Mały Rudnik – Grudziądz – Mokre – Dusocin – Kwidzyn – Malbork – Nowy Dwór Gdański ) (Okonin – Mełno) ( Grudziądz – Okonin – Radzyń Chełmiński – Wąbrzeźno – Golub-Dobrzyń – Rypin) Rogóźno-Zamek – Rogóźno – Rogóźno Pomorskie) (Fijewo – Mełno – Gruta – Łasin – Nowe Miasto Lubawskie – Rozdroże) (Paparzyn – Radzyń Chełmiński – Jabłonowo Pomorskie – Brodnica) Międzynarodowy Szlak rowerowy R1 Wiślana Trasa Rowerowa planowana (Wrocław – Ostróda) W powiecie grudziądzkim, w miejscowości Rozgarty, znajduje się jeden z końców mostu drogowego przeprowadzającego autostradę A1 przez Wisłę, będącego najdłuższą przeprawą mostową w Polsce.

Transport kolejowy (Toruń Wschodni – Wałdowo Szlacheckie – Grudziądz – Rogóźno Pomorskie – Malbork) (Działdowo – Brodnica – Jabłonowo Pomorskie – Bursztynowo – Mełno – Nicwałd – Grudziądz – Laskowice Pomorskie – Chojnice)

Starostowie grudziądzcy Na podstawie źródła: Zdzisław Żuchowski (23 listopada 1998 – 25 listopada 2002), Halina Kowalkowska (25 listopada 2002 – 6 lutego 2006), Wiesław Drożdża (6 lutego 2006 – 7 grudnia 2006), Marek Szczepanowski (7 grudnia 2006 – 1 grudnia 2014), Edmund Korgol (1 grudnia 2014 – 21 listopada 2018), Adam Olejnik (od 21 listopada 2018).

Zobacz też Lotnisko Grudziądz-Lisie Kąty Powiat Graudenz

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Diecezja Toruńska Historia i Teraźniejszość T. 12 Dekanat Łasiński Toruń 1997

Linki zewnętrzne Sprawozdania Administracyjne Wydziału Powiatowego Powiatu Grudziądzkiego za lata 1922-1930 (wersja cyfrowa w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej)

grudziądzki