Aleksandretta większa (Psittacula eupatria) – gatunek dużego ptaka z rodziny papug wschodnich (Psittaculidae). Występuje od subkontynentu indyjskiego po Półwysep Indochiński, introdukowany do Europy, na Bliski Wschód i do Japonii. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Karol Linneusz w 1766 roku, przydzielając mu nazwę gatunkową Psittacus Eupatria. Opis ukazał się w 12. wydaniu Systema Naturae. Linneusz skorzystał z publikacji Brissona z 1760 roku, w której ptak ten został zilustrowany i opisany pod francuską nazwą La Perruche de Gingi i łacińską Psittaca Ginginiana. Ponieważ Linneusz nie wskazał miejsca typowego, przyjmuje się za Brissonem, że holotyp pochodził z Gingee w stanie Tamilnadu w Indiach. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) wyróżnia 5 podgatunków, podobnie jak i autorzy Handbook of the Birds of the World. Wyróżnienie części z nich może być jedynie efektem ekokliny, szczególnie P. e. nipalensis zdaje się być wątpliwym podgatunkiem.
Podgatunki i zasięg występowania IOC wyróżnia następujące podgatunki: P. e. nipalensis (Hodgson, 1836) – wschodni Afganistan i Pakistan po Bangladesz P. e. eupatria (Linnaeus, 1766) – południowe Indie, Sri Lanka P. e. magnirostris (Ball, 1872) – Andamany, Wyspy Kokosowe P. e. avensis (Kloss, 1917) – południowo-wschodnie Indie, północna Mjanma P. e. siamensis (Kloss, 1917) – północna i zachodnia Tajlandia, Indochiny.
Gatunek introdukowano do Europy (Niemcy, Belgia, Holandia), na Bliski Wschód (Turcja, Bahrajn, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Iran) i do centralnej Japonii. Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego wymienia aleksandrettę większą na liście ptaków obserwowanych w Polsce, lecz nie zaliczonych do polskiej awifauny. Jedyne współczesne doniesienia z Bangladeszu traktują o ptakach widzianych w stolicy – Dhace i prawdopodobnie dotyczą ptaków zbiegłych z niewoli.
Morfologia Długość ciała wynosi 50–62 cm, masa ciała 198–258 g. Ogółem upierzenie zielone; u samca podgatunku nominatywnego przez kantarek i oko przebiega czarny pasek. Pod policzkiem widoczny szeroki, czarny pas. Z tyłu szyi szeroka różowa półobroża. Na pokrywach lotek II rzędu widoczne czerwonopurpurowe pole. Nogawice szarozielone, dziób czerwony, tęczówka jasnożółta. U samicy upierzenie bardziej matowe, brak czarnego paska pod policzkiem. Przedstawiciele P. e. nipalensis wyróżniają się intensywniejszą zielenią upierzenia, szerszym paskiem pod policzkiem oraz niebieskawym upierzeniem potylicy i policzków; ponadto większe. U samców z podgatunku P. e. magnirostris nad różową półobrożą występuje cienki, niebieski pasek; do tego ptaki z podgatunku magnirostris są większe, mają masywniejszy dziób i intensywniejszy kolor barwnej plamy na skrzydle. U P. e. avensis samce jak u nipalensis, mają niebieski pasek nad różową półobrożą, szyję i wierzch ciała bardziej żółtozielone; samice jak u nipalensis, ale mniejsze. Samce z podgatunku P. e. siamensis jak u avensis, ale potylicę i kark cechuje niebieskawy odcień; plama na skrzydle jaśniejsza, intensywniej czerwona; przód głowy i szyja żółtawe.
Ekologia Aleksandretta większa zasiedla zarówno wilgotne jak i suche lasy, namorzyny, obszary uprawne i plantacje. Zwykle poniżej 900 m n.p.m., lokalnie do 1600 m n.p.m. W Kambodży występuje w suchych lasach o drzewach zrzucających liście i zniszczonych lasach po części wiecznie zielonych; do tego nadrzeczne zadrzewienia; spotykana na nizinach niżej 300 m n.p.m. Generalnie gatunek osiadły, w północnych Indiach stwierdzono lokalne migracje.
Odzywa się głośnym, ostrym, głębokim głosem, wydawanym także przez całe stada. Żywi się owocami (np. gujawy pospolitej Psidium guajava), warzywami, nasionami, nektarem (Salmalia, Butea i Erythrina), kwiatami i ich pączkami. W niektórych rejonach uznana za szkodnika – w Pakistanie około 70% diety tej papugi to materia roślinna pochodząca z upraw.
Lęgi Sezon trwa od listopada po kwiecień, zależnie od obszaru występowania. Gniazduje w dziuplach, także palm, bardzo rzadko w budynkach. W zniesieniu 2–4 jaja o wymiarach blisko 34 na 27 mm. Według danych z niewoli inkubacja trwa około 24 dni, a młode opierzają się w pełni po 7 tygodniach. W niewoli dożywa 25–30 lat.
Status i zagrożenia IUCN od 2025 roku klasyfikuje aleksandrettę większą jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Wcześniej, od 2013 roku był on uznawany za gatunek bliski zagrożenia (NT, Near Threatened); natomiast od 1988 do 2012 włącznie, uznawany był za gatunek najmniejszej troski. Zagrożeniem dla gatunku jest łapanie go i handel jako zwierzęciem domowym. Mimo że w Tajlandii gatunek niemal już nie gniazduje, w Bangkoku nadal można napotkać pisklęta na sprzedaż, prawdopodobnie jednak pochodzące z Kambodży. Możliwe, że w Gudźaracie aleksandretta większa pada ofiarą kłusownictwa ze strony lokalnej ludności. P. eupatria została uwzględniona w Załączniku II CITES.
Zobacz też ptaki obserwowane w Polsce, lecz nie zaliczone do polskiej awifauny
Przypisy Systematyka i nazewnictwo polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Papugi wschodnie Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki ozdobne Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1766 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza Kategoria:Fauna Afganistanu Kategoria:Fauna Bangladeszu Kategoria:Fauna Bhutanu Kategoria:Fauna Kambodży Kategoria:Fauna Indii Kategoria:Fauna Laosu Kategoria:Fauna Mjanmy Kategoria:Fauna Nepalu Kategoria:Fauna Pakistanu Kategoria:Fauna Sri Lanki Kategoria:Fauna Tajlandii Kategoria:Fauna Wietnamu