Czechowice-Dziedzice (do 21 listopada 1958 Czechowice) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie bielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Czechowice-Dziedzice; miasto leży historycznie na Śląsku Cieszyńskim w aglomeracji bielskiej.
Miasto powstało w 1951 (de facto w 1941) pod nazwą Czechowice (do 1958) z połączenia wsi Czechowice i wsi Dziedzice, których historia sięga średniowiecza. Dziedzice od końca XIX w. rozwijały się też jako węzeł kolejowy oraz ośrodek przemysłu. Współcześnie oprócz Czechowic i Dziedzic częściami miasta są m.in. Lipowiec, Ochodza, Olszyna, Renardowice, Żebracz i kilka mniejszych osiedli.
Czechowice-Dziedzice stanowią ośrodek przemysłowy z kopalnią węgla kamiennego, walcownią metali, fabryką sprzętu elektrotechnicznego oraz rafinerią. W roku 2020 zlikwidowano fabrykę zapałek, która działała od roku 1919. Była to ostatnia polska czynna fabryka zapałek.
Według danych z 2024 r. miasto miało 34 783 mieszkańców (124. miejsce w Polsce). Jest to piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce niebędące siedzibą powiatu (po Rumi, Markach, Ząbkach i Knurowie) oraz największe miasto niepowiatowe na terytorium gminy miejsko-wiejskiej.
Geografia Położenie miasta Czechowice-Dziedzice leżą w południowej części województwa śląskiego, w północnej części powiatu bielskiego, we wschodniej części gminy Czechowice-Dziedzice. Miasto leży w historycznych granicach regionu Śląska Cieszyńskiego.
Miasto jest położone na lewym brzegu rzeki Białej przy jej ujściu do Wisły, w mezoregionie Dolina Górnej Wisły będącym częścią Kotliny Oświęcimskiej.
Czechowice-Dziedzice graniczą: od północy z gminami Goczałkowice-Zdrój i Pszczyna od wschodu z gminą Bestwina od zachodu z gminą Chybie od południa z gminami Jasienica i Bielskiem-Białą
Gmina
Miejscowości gminy: miasto Czechowice-Dziedzice, Zabrzeg, Ligota, Bronów. Powierzchnia gminy: 66 km². Ludność gminy w 2011 r.: 43 920 mieszkańców (w tym 35 061 w mieście Czechowice-Dziedzice).
Podział administracyjny thumb|Osiedla Czechowic-Dziedzic W mieście Czechowice-Dziedzice wydzielono oficjalnie 9 osiedli, które stanowią jednostki pomocnicze gminy. Barbara Centrum Czechowice Górne Dziedzice Lesisko Południe Północ Renardowice Tomaszówka
Mieszkańcy rozróżniają jednak inne dzielnice, takie jak: Manhattan, Żebracz (Kopalnia), Grabowice, Podkępie, Ochodza, Świerkowice, Kamionka.
Zasoby naturalne Na terenie Czechowic-Dziedzic znajdują się złoża węgla kamiennego co spowodowało powstanie kopalni KWK Silesia. W pobliżu znajdują się również pokłady solanki, wykorzystywane dziś w uzdrowisku w Goczałkowicach.
W pobliżu znajduje się również zapora na Wiśle tworząc sztuczny zbiornik wodny – Zbiornik Goczałkowicki.
Ochrona przyrody Na terenie gminy znajduje się rezerwat przyrody Rotuz i obszar Natura 2000 Dolina Górnej Wisły, której obszar w okresie lęgowym zasiedla co najmniej 1% populacji krajowej następujących gatunków ptaków: bączek, bąk, dzierzba czarnoczelna, mewa czarnogłowa, rybitwa białowąsa, rybitwa rzeczna, rybitwa czarna, szablodziób, ślepowron, cyranka, czernica, kokoszka, krakwa, krwawodziób, perkoz dwuczuby, płaskonos, sieweczka rzeczna, mewa śmieszka, zausznik. Na terenie gminy występują też 24 pomniki przyrody, w tym 23 drzewa pojedyncze i 1 aleja złożona z lip drobnolistnych.
Demografia struktura ludnościdane z 31 XII 2010Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 35061 100 18259 52 16802 48gęstość zaludnienia 1062 553,3 509,2 wykształceniedane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku brak podstawowe zawodowe średnie wyższeosób 595 7657 9203 9623 2567kobiet 305 4541 3849 5422 1410mężczyzn 290 3116 5354 4201 1157
Czechowice-Dziedzice liczące ponad 35 tys. mieszkańców plasują się na 22. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego. Liczba ludności od lat 90. utrzymuje się stale na poziomie około 35 000 mieszkańców. Według danych z 2017 r., miasto miało 35 631 mieszkańców. Według danych urzędu miejskiego z końca 2024r., miasto miało 42 665 mieszkańców.
W Czechowicach-Dziedzicach na 100 mężczyzn przypada 108 kobiet. W większości przedziałów wiekowych zauważalna jest większa liczba kobiet. Przewaga mężczyzn występuje w przedziale 15-39.
Historia mały|Widok ogólny Dziedzic w latach 20. XX w. Do XIX wieku Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana została w łacińskim dokumencie Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna ok. 1305 w szeregu wsi zobowiązanych do płacenia dziesięciny biskupstwu we Wrocławiu jako dwie osady:
Dwie nazwy oznaczają funkcjonowanie tych dwóch osad na prawie polskim (iure polonico) i niemieckim (iure theuthonico). Wiązało się to z przeprowadzaną pod koniec XIII wieku na terytorium późniejszego Górnego Śląska wielką akcją osadniczą (tzw. łanowo-czynszową), zakładania nowych wsi i przenoszenia starych wsi na nowe prawo. Przenoszenie wsi z prawa polskiego na prawo niemieckie było też dość powszechną praktyką w całej Polsce w późnym średniowieczu. Czechowice niemieckie musiały powstać na pniu starszych Czechowic (polskich) a także głównie w oparciu o jej starszą ludność polską, na co wskazuje brak śladów prób wprowadzenia niemieckich elementów nazewniczych, tak więc przymiotnik niemiecki odnosił się raczej do lokacji tej wioski na prawie niemieckim i sposobu płacenia przez jej mieszkańców dziesięcin. Czechowice niemieckie miały obowiązek opłacać podatek w wiardunku, a Czechowice polskie miały dostarczać dziesięcinę snopową. Nie ulega wątpliwości, że Czechowice powstały na długo przed pierwszą wzmianką, gdyż jej mieszkańcy byli już w stanie płacić dziesięcinę wysokości dwóch grzywien.
W źródłach historycznych z XV wieku pojawiają się informacje o 3 wioskach znajdujących się na obecnym obszarze miasta: Czechowicach, Dziedzicach i Żebraczy (obecnie północno-wschodniej dzielnicy miasta). Pierwsze wzmianki w dokumentach pochodzą z 1430 w przypadku Czechowic (jako Czechowice, a nie Chatowice), z 1443 w przypadku Żebraczy i z 1465 w przypadku Dziedzic.
Pod względem politycznym obszar miast znajdował się początkowo w granicach utworzonego w 1290 piastowskiego (polskiego) księstwa cieszyńskiego, będącego od 1327 lennem Królestwa Czech, a od 1526 roku w wyniku objęcia tronu czeskiego przez Habsburgów wraz z regionem aż do 1918 roku w monarchii Habsburgów (potocznie Austrii). Gdy w 1572 powstało bielskie państwo stanowe w jego granicach znalazły się od początku Dziedzice, lecz Czechowice nie od razu weszły w jego skład tworząc eksklawę Księstwa Cieszyńskiego. W latach 1456–1772 stanowiąca wschodnią granicę obecnego miasta rzeka Biała stanowiła granicę pomiędzy Królestwem Polskim a ziemiami Korony św. Wacława, a po I rozbiorze Polski, stała się wewnętrzną granicą austriacką oddzielającą Galicję od Śląska Austriackiego, co trwało do 1918 i odzyskania przez Polskę niepodległości. Podobnie w latach 1742–1918, stanowiącą północną granicę obecnego miasta rzeka Wisła była granicą prusko-austriacką. mały|Kościół parafialny pw. św. Katarzyny, (XV, XVIII w.) Miejscową parafię pw. św. Katarzyny założono po 1342 i po raz pierwszy wzmiankowano w sprawozdaniu z poboru świętopietrza sporządzonym przez archidiakona opolskiego Mikołaja Wolffa w 1447 jako jedną z 51 w archiprezbiteracie cieszyńskim (pod nazwą Czechowicz). Na podstawie wysokości opłaty w owym sprawozdaniu liczbę ówczesnych parafian (we wszystkich podłegłych wioskach) oszacowano na 90. Wtedy też na terenie Czechowic powstała pierwsza sakralna drewniana budowla, następnie w latach 1772–1779 przebudowana i na jej miejscu powstał kościół pw. św. Katarzyny. thumb|Ruiny XVI-wiecznego dworu w Czechowicach Już w XIV wieku Czechowice były wsią szlachecką. Na przełomie XIV i XV wieku jej właścicielami byli bracia Mikołaj i Zbrosław. W latach 30. XV wieku jej właścicielem był Mikołaj Czelo, którego rodzina w następnych dziesięcioleciach urosła do jednej z najbardziej znaczących rodzin szlacheckich księstwa cieszyńskiego. Częściowy podział Czechowic nastąpił po śmierci cieszyńskiego kanclerza Henryka Czelo w 1500 roku pomiędzy jego synów, jednak z czasem cały majątek ojca skupił się w rękach Kacpra Czelo. W okresie Reformacji Czelowie pozostali katolikami, podobnie jak nowi właściciele Czechowic, tj. Sokołowscy z Sokołowic. W trakcie ich rządów kościół św. Katarzyny przez cały czas pozostawał w rękach katolików. W 1675 Czechowice zostały nabyte przez Fryderyka Aleksandra barona Kotulińskiego z Kotulina. Jego syn i następca Franciszek Karol Kotuliński został starostą Dolnego i Górnego Śląska. W latach 1765–1856 właścicielami Czechowic była z kolei rodzina Renardów.
Najstarsze osadnictwo Czechowic rozciągało się wzdłuż Potoku CzechowickiegoMapa Księstwa Cieszyńskiego Matthaeusa Schubartha z 1736. W dobrach należących do właścicieli Czechowic z czasem rowijały się liczne niewielkie osady, które były często bądź wchłonięte lub administracyjnie podporządkowane. W 1602 po raz pierwszy wzmiankowano dwie niewielkie osady w pobliżu Czechowic: Bożyszka i Trzemsza, przy czym ta druga została założona prawdopodobnie w XVI wieku na gruntach Czechowic, w XVI i XVII wieku ich panem był Joachim Sokołowski. W 1795 powstała kolonia Renardowice. Czechowice wchłonęły również starą osadę Komorowice przezwaną Czechowicką dla odróżnienia od Komorowic Niemieckich i Polskich, wzmiankowaną w dokumencie Liber Fundationis Episopatus Vratislaviensis jako Muthindorf (później Mückendorf, od niemieckiego mücke czyli komar). Stało się to przede wszystkim wraz z powstaniem nowoczesnej samorządnej gminy w drugiej połowie XIX wieku.
XIX wiek: Rozwój przemysłu thumb|Familoki na Żebraczu Do połowy XIX w. Czechowice i Dziedzice były niewielkimi wsiami granicznymi na północno-wschodnim krańcu Księstwa Cieszyńskiego. Później rozwój tych miejscowości był ściśle związany z biegnącymi tędy liniami kolejowymi. W 1855 Dziedzice otrzymały pierwsze połączenie kolejowe z Boguminem oraz pobliskim Bielskiem w ramach Kolei Północnej. W kolejnym roku linię tę przedłużono do Oświęcimia, a w następnych latach do Krakowa i Lwowa. Kiedy w 1867 zbudowano kolejną linię do leżącej ówcześnie w Prusach Pszczyny, Dziedzice stały się jednym z największych węzłów kolejowych na północy Austro-Węgier. W 1889 ułożono drugą linię torów na trasie Bogumin-Dziedzice aby usprawnić transport. Przy tej właśnie linii kolejowej zaczęły powstawać pierwsze duże zakłady przemysłowe: fabryka podkładów kolejowych (1890), rafineria nafty „Schodnica” (1896), fabryka przetwórstwa metalowego „Cynkownia” (1896), Kopalnia Węgla Kamiennego „Silesia” (wiercenia rozpoczęto w 1900), rafineria nafty „Vacuum Oil Company” (1905), zakład przetworów żywicznych, przetwórnia ryb morskich, fabryka brykietów węglowych, kilka cegielni i inne. W tym samym okresie nastąpił gwałtowny rozwój Dziedzic, zarówno pod względem demograficznym, jak i kulturowo-oświatowym. Były one bardzo silnym ośrodkiem polskiej myśli narodowej na skalę całego Śląska Cieszyńskiego. Rozrost gospodarczy – i siłą faktu ludnościowy – ośrodka czechowickiego i dziedzickiego nie uchodzi także uwagi Kościoła rzymskokatolickiego, czego wyrazem jest założenie przez jezuitów Domu Rekolekcyjnego (1905) z myślą o potrzebach środowiska robotniczego nie tylko miejscowego, ale i całego Śląska Cieszyńskiego i Górnego Śląska; stanowił on jednocześnie odpowiedź polskiego Towarzystwa Jezusowego na skierowany do jezuitów na świecie apel wzmożenia troski duszpasterskiej względem środowisk robotniczych i klasy robotniczej.