thumb|300px|right|Kurdyban na zamku w Bielsku-Białej thumb|300px|Ornat skrzypcowy, typu francuskiego (XVII w./XVIII w.), wykonany z pozłacanego tabinu jedwabnego, który imituje artystycznie obrobiony, posrebrzany kurdyban ze złoconym wzorem kwiatowym. Preteksta późniejsza (początek XIX w.) ze złoconego adamaszku. Parament z kościoła pw. Św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Racławicach thumb|300px|right|Sofa Andrei Brustolona z postaciami czarnoskórych niewolników, pokryta skórą typu kurdyban; Muzeum Narodowe w Warszawie thumb|300px|right|Kurdyban (ok. 1750) Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum w Nowym Jorku Kurdyban – skóra garbowana, barwiona, po czym intensywnie zdobiona we wzory tłoczeniami, złoceniami lub srebrzeniami oraz malowidłami wykonanymi w technice laserunku. Najcenniejszy kurdyban wykonywano ze skóry cielęcej garbowanej roślinnie, w gorszych gatunkach koźlej lub owczej.
Kurdybany świetnie sprawdzą się w roli tapet, tworząc typowe elementy dekoracyjne ścian. Nie nakleja się ich bezpośrednio na powierzchni muru, lecz umieszcza na samonaprężających się krosnach, które mają za zadanie utrzymywać skórę we właściwym naprężeniu. Kurdyban wykorzystywano także do ozdabiania innych elementów stolarki wnętrzarskiej, do produkcji parawanów i antepediów, do obijania siedzisk i oparć mebli, poduszek, oklejania okładek ksiąg, produkcji obuwia, a także na ornaty (trzy szt. w Polsce).
Od kurdybanów pochodzi epitet gatunkowy rośliny bluszczyk kurdybanek.
Historia Nazwa pochodzi od hiszpańskiego miasta Kordoby, gdzie w czasach późnego średniowiecza istniało wiele wytwórni kurdybanu prowadzonych przez tamtejszych Maurów, choć sam wynalazek kurdybanu był znany Arabom dużo wcześniej, a do Europy przyszedł z Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Zdobyły szeroką sławę w XV i XVI wieku. Eksportowane były do wielu krajów Europy. Po 1650 roku ich produkcja w Hiszpanii zanikła. Tymczasem już wcześniej, bo w XVI w. rozpoczęto wyrób złoconych skór we Włoszech, szczególnie w Wenecji, a następnie we Francji, Flandrii i od 1612 roku w północnych Niderlandach. Z czasem zaczęto go wytwarzać także na innych obszarach Europy.
Kurdyban stał się bardzo popularny w Europie czasach renesansu, jego największa produkcja to XVII i początek XVIII w., a zanik popularności przypada na koniec tego wieku. Wraz z pojawieniem się około 1650 roku tapet drukowanych – często importowanych z Chin, ale też wytwarzanych w Europie – znacznie droższe okładziny ścienne ze skóry zaczęły tracić na popularności, choć nadal stosowano je w najbardziej luksusowych rezydencjach. Także w Polsce w Gdańsku i w Elblągu istniały wytwórnie kurdybanów, o czym świadczą księgi wywozowe z Elbląga, w których odnotowano wywóz znacznych ilości kurdybanu. W Krakowie cech kurdybaników opiekował się tzw. Basztą Kurdybaników w murach miejskich, zbudowaną w 1613 roku. Większość kurdybanów produkowanych w Polsce stanowiły skóry jednobarwne do produkcji obuwia a złocone malowane skóry najczęściej sprowadzane były zza granicy.
W związku ze wzrostem zainteresowania kurdybanami od 1988 roku firma „Lutson" w południowej Francji zajmuje się projektowaniem i wytwarzaniem skóry złoconej stosując oryginalne techniki. Także w Polsce działa w Krakowie Pracownia Artystyczna „Consiste", która zajmuje się wytwarzaniem kurdybanów jako skór obiciowych.
W Polsce największe nagromadzenie kurdybanów z XVII w. można obejrzeć w Reprezentacyjnych Komnatach Królewskich na Wawelu. Należą do typu kurdybanów płaskich, często nazywanych „hiszpańskimi”. Pochodzą one z Pałacu na wodzie w Moritzburgu, zakupione w okresie międzywojennym od wiedeńskiego antykwariusza Szymona Szwartza.
Typ wyrobów Pojęcie kurdybanu obejmuje dwa typy wyrobów: Skóry wyprawione, jednobarwne (czarne). XVI-XIX w. do obuwia. To tzw. czarny kurdyban. Skóry tłoczone, malowane, złocone (opracowane artystycznie). Z niem. Ledertapeten (skórzane tapety).
Technologia produkcji Stosowano skóry różnych zwierząt: owiec, kóz (najcieńsze), cieląt (najbardziej mięsiste). Aby uzyskać odpowiednią sprężystość, ważna była jakość skóry, którą określały cechy złotników skór. Mogła to być skóra tylko z młodych, zdrowych zwierząt. Produkcja składała się z dwóch zasadniczych etapów: garbowania w składnikach roślinnych, a następnie złocenia i malowania.
Garbowanie Najstarszym sposobem garbowania, które składa się z kilku etapów, jest garbowanie roślinne. Używa się do niego kory z różnych gatunków drzew, ziół i krzewów połączeniu z innymi składnikami: I etap – ok. 8 tygodni suszenie zmiękczanie, usuwanie sierści, (moczono kilkanaście dni w roztworze wapna) wypłukiwanie wapna (tajemne receptury: otręby + psie odchody) wyrównywanie skór II etap – 2-3 dni utrwalenie – stosowano tu garbniki; drewniane kolce wbijały garbniki do skóry III etap płukanie rozciąganie prostowanie uderzanie o kamień
Rozciągano na kamiennych blatach, łatano (przyklejano klejem pergaminowym). W celu: uzyskania prostokąta, o wymiarach ok.: 60–70/50–70 cm, gdyż za zbyt małe skóry karano rzemieślników.
Dekoracja Złocenie Właściwie stosowano srebrzenie, a następnie lakierowanie żółtym lakierem. Prawdopodobnie sporadycznie tylko stosowano złoto. Pokrywano b. dokładnie lico skóry cieniutką warstwą kleju pergaminowego (2 warstwy) i następnie srebrem płatkowym srebrzono. Posrebrzone skóry wieszano na sznurkach, pozostawiano do wyschnięcia na kilka godzin. Po wyschnięciu polerowano je agatem lub ametystem, następnie nanoszono ubite na pianę białko kurze by zapobiec oksydowaniu (ściemnieniu). Skórę malowano następnie delikatnym lakierem, werniksem nadającym delikatnej, złotej poświaty na kurdybanie.. Mistrzowie strzegli receptury swego lakieru. Następnie dokładnie suszono.
Wytłaczanie Cel: zróżnicowanie błyszczącej powierzchni skóry. Stosowano różne metody (od VIII w, ok. 1000 lat). Początkowo kurdybany były dość płaskie. Najwcześniejsze było puncowanie, zapożyczone ze złotnictwa. Punce miały geometryczne, dekoracyjne zakończenia. W XVII i XVIII w. stosowano już drewniane matryce (na terenie Flandrii). Matryce zamawiano często u znanych artystów. Zachowało się niewiele takich płyt. Ok. XVIII w. stosowano puncowanie na gorąco w metalowe płyty pod prasą. To dawało głęboki relief i szybkość wykonania.
Zagłębienia od strony mizdry (strona przeciwna do sierści) wypełniano masą z trocin z klejem. Stosowano też drewniane formy z motywem który odbijano (jak pieczątkę, nie wytłaczano), a z niego dopiero puncowano, malowano itd.
Malowanie Zachowało się wiele przykładów jednobarwnych skór: wytłoczone elementy są złote, a tło jednobarwne. Używano do tego celu cienkiej warstwy farb olejnych. Stosowano też lakiery do drobnych motywów. Niekiedy do tych prac zapraszano wybitnych malarzy.
Przypisy
Bibliografia Tytus Bieniecki Kurdybany gdańskie XVII i XVIII w. Muzeum Pomorskie w Gdańsku 1960
Kategoria:Surowce zwierzęce Kategoria:Skórnictwo Kategoria:Garbarstwo