thumb|Karolina Lanckorońska z ojcem Karolem (ok. 1900) thumb|Tablica upamiętniająca prof. Karolinę Lanckorońską przy ul. Wenecja 1Tak zwany "Dom Wenecki" w Krakowie thumb|Popiersie w Parku Jordana w Krakowie mały|Płyta nagrobna Karoliny Lanckorońskiej na cmentarzu Campo Verano w Rzymie Karolina Lanckorońska (ur. 11 sierpnia 1898 w Buchberg am Kamp, Dolna Austria, zm. 25 sierpnia 2002 w Rzymie) – polska historyczka i historyczka sztuki, nauczycielka akademicka Uniwersytetu Jana Kazimierza, żołnierka Armii Krajowej, więźniarka obozu koncentracyjnego Ravensbrück, oficerka prasowa 2 Korpusu Polskiego Polskich Sił Zbrojnych, po 1945 najszerzej rozpoznawalna działaczka Polonii we Włoszech, inicjatorka i współzałożycielka Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie, pisarka, członkini założycielka Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie i członkini Polskiej Akademii Umiejętności.
Życiorys Wykształcenie Pochodziła z rodu arystokratycznego herbu Zadora, .
. W 1926 roku obroniła doktorat. Zajmowała się głównie zagadnieniami sztuki baroku i twórczością Michała Anioła. W 1935 habilitowała się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie rozprawy Dekoracja malarska kościoła Il Gesu w Rzymie (wkrótce wydanej drukiem) i została zatrudniona na tej uczelni jako docent, kierownik katedry historii sztuki na Wydziale Humanistycznym. Jednocześnie pełniła funkcję sekretarza Towarzystwa Polskich Badań Historycznych we Lwowie. W październiku 1936 otrzymała prawo veniam legendi z zakresu historii sztuki na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Odbyła serię wyjazdów naukowych do Anglii i Holandii, m.in. do London School of Economics, gdzie przebywała w roku 1936/1937.
Od 1933 (po śmierci ojca) zajmowała się także administracją dóbr rodzinnych. .
II wojna światowa Wybuch wojny zastał ją we Lwowie. Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną przez pewien czas kontynuowała wykłady na Uniwersytecie Lwowskim. Zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Wobec zagrożenia aresztowaniem przez NKWD skorzystała z możliwości wymiany ludności między terenami polskimi okupowanymi przez ZSRR i hitlerowskie Niemcy i przeszła 3 maja 1940 na ziemie okupowane przez Niemców. Służyła w szeregach Związku Walki Zbrojnej, a następnie w Armii Krajowej (porucznik). Z polecenia dowództwa konspiracyjnego brała udział w pracach uznawanej przez Niemców Rady Głównej Opiekuńczej, utrzymując m.in. kontakt z wieloletnim przyjacielem rodziny, arcybiskupem krakowskim Adamem Sapiehą.
W końcu 1941 kilkakrotnie przebywała we Lwowie z pomocą więzionym w tamtejszych więzieniach i w celu stworzenia silnej placówki RGO we Lwowie obejmującą opieką całą Małopolskę Wschodnią.
W styczniu 1942 przyjechała ponownie do Lwowa z zadaniem zorganizowania filii Rady Głównej Opiekuńczej (tzw. Komitetu Polskiego) w województwie stanisławowskim. Wkrótce jednak (maj 1942) została w Kołomyi aresztowana przez Gestapo i po przewiezieniu do Stanisławowa przesłuchiwał ją szef Gestapo w Stanisławowie, hauptsturmführer Hans Krüger, znany z akcji wymordowania polskiej inteligencji w Stanisławowie. W przekonaniu, że aresztowana wkrótce poniesie śmierć, oficer Gestapo pochwalił się przed nią swoją decydującą rolą także w mordzie profesorów lwowskich (3 na 4 lipca 1941). Już po wojnie zeznania Lanckorońskiej oraz przekazany b. rektorowi Uniwersytetu Lwowskiego Stanisławowi Kulczyńskiemu tzw. Raport Karli Lanckorońskiej (opublikowany w 1977) były ważnymi dowodami przy próbach wyjaśnienia zbrodni lwowskiej.
Lanckorońska została przeniesiona ze Stanisławowa do Lwowa, a następnie 9 stycznia 1943 wysłana do obozu koncentracyjnego Ravensbrück (nr obozowy 16076), doczekała tam jednak zwolnienia. U schyłku wojny 5 kwietnia 1945 uwolniono ją po interwencji Carla J. Burckhardta, prezesa Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Wydarzenia wojenne opisała w książce Wspomnienia wojenne 22 IX 1939 – 5 IV 1945 nominowanej do Nagrody Literackiej Nike 2002.
Po wojnie Krótko po uwolnieniu z obozu podjęła współpracę z 2 Korpusem Polskim generała Władysława Andersa . W 1945 była jednym z inicjatorów założenia Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie. .
W 1967 była świadkiem na procesie Hansa Krügera w Münster, gestapowca ze Stanisławowa.
Założyła Fundusz im. Karola Lanckorońskiego (od 1967 pod nazwą Fundacja Lanckorońskich z Brzezia z siedzibą w szwajcarskim Fryburgu i w Londynie), wspierający zarówno polskie instytucje emigracyjne (m.in. założony i kierowany przez nią Polski Instytut Historyczny w Rzymie, Biblioteka Polska w Paryżu) i krajowe (głównie biblioteki uniwersyteckie), jak i odbiorców indywidualnych (stypendia dla polskich naukowców przygotowujących rozprawy doktorskie i habilitacyjne poza krajem, współfinansowanie leków dla pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego). Na emigracji kontynuowała pracę naukową, pozostając aktywną do późnych lat życia. W połowie lat 50. prowadziła badania domniemanego grobowca Bolesława Śmiałego w Ossiach w Karyntii. Królowi Bolesławowi i jego konfliktowi z biskupem Stanisławem ze Szczepanowa poświęciła artykuł W sprawie sporu między Bolesławem Śmiałym a św. Stanisławem („Teki Historyczne”, tom IX, 1958).
W 1990 została przyjęta w poczet członków Polskiej Akademii Umiejętności. Nadano jej doktoraty honorowe m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego (1983), Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w Londynie (1988), Uniwersytetu Wrocławskiego (1990).
Była znana z powściągliwego, bezemocjonalnego i pryncypialnego sposobu bycia. Przed i po II wojnie światowej prowadziła bardzo luksusowy tryb życia, na co pozwalała jej materialna sytuacja jej rodziny. Jej oschły charakter ukształtował się w wyniku surowego i pozbawionego emocji wychowania jakie otrzymała, a także trudnymi i konflikowymi relacjami z obojgiem jej rodziców. Jej matka była w latach 30. XX wieku zwolenniczką Hitlera.
Śmierć i upamiętnienie Profesor Karolina Lanckorońska była ostatnim przedstawicielem swojego rodu.
Jej grób, znajdujący się na cmentarzu Campo Verano w Rzymie (kwatera cudzoziemska- kw. 38), został wpisany do Ewidencji grobów weteranów o Wolność i Niepodległość Polski prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej, [dostęp 2025-12-28]. Karolina Lanckorońska upamiętniona została w ramach projektu „słynni Polacy XX w.” popiersiem, które stoi w parku im. Henryka Jordana w Krakowie (V.2) – odsłonięcie 2 maja 2010.
Kolekcja Lanckorońskich
W 1994 Karolina Lanckorońska ofiarowała Polsce zachowaną część kolekcji dzieł sztuki, zgromadzonej przez jej ojca w pałacu Lanckorońskich w Wiedniu.
37 obrazów otrzymał Zamek Królewski w Warszawie, m.in. dwa dzieła Rembrandta. Ponad 500 zabytkowych obiektów, wśród nich 82 obrazy włoskie i ponad 220 rysunków Jacka Malczewskiego przekazała Zamkowi Królewskiemu na Wawelu – Państwowym Zbiorom Sztuki.
Obdarowane zostały też inne instytucje: Biblioteka Jagiellońska, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Polska Akademia Umiejętności.
Odznaczenia Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1991) Krzyż Walecznych (1942) Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami (1965) Krzyż Armii Krajowej (1968) Krzyż Kombatancki Stowarzyszenia Polskich Kombatantów (1988) Krzyż Oficerski Orderu Zasługi Republiki Włoskiej (1997) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego (1998) nadany przez Jana Pawła II z okazji 100. rocznicy urodzin Medal Polonia Mater Nostra Est (2001) Złota odznaka honorowa Koła Lwowian w Londynie (1970) Srebrny Medal Cracoviae Merenti oznaczony numerem drugim (1995)
Przypisy
Bibliografia Literatura podmiotowa
Dekoracja Kościoła "IL GESU" : Na tle rozwoju baroku w Rzymie, Towarzystwo Naukowe, Lwów 1935. Notatki z podróży do Grecji, Wydawnictwo Więź, Warszawa 2004. Szkice wspomnień, Wydawnictwo Więź, Warszawa 2005.
Opracowania Sylwetka Karoliny Lanckorońskiej Wspomnienie pośmiertne Karolina Lanckorońska – Wspomnienia wojenne dar dla Zamku Królewskiego w Warszawie Włodzimierz Bonusiak, Kto zabił profesorów lwowskich?, Rzeszów 1989 Piotr Czartoryski-Sziler – Karolina Lanckorońska – wybitny mecenas kultury polskiej Agata i Zbigniew Judyccy, Polonia. Słownik biograficzny, Warszawa 2000 Jerzy Miziołek, The Lanckoronski collection in Poland, „Antichità viva” 34 (1995), Nr. 3 (1995), s. 27–49 Jerzy Miziołek, „Flammans pro recto”. Kilka myśli o ostatnich z rodu Lanckorońskich, czyli o patriotyzmie, europejskiej kulturze artystycznej i tradycji antyku, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa. Antropologia kultury – Etnografia – Sztuka” 63 (2009), Nr. 3, s. 90–109
Jurij Smirnow – Rzecz o Karolinie Lanckorońskiej
Marcin Wilk, Karolina Lanckorońska: arystokratka, uczona, protektorka, Muzeum Historii Polski w Warszawie Zbigniew Wójcik, Karolina Lanckorońska (11 VIII 1898 – 25 VIII 2002), "Kwartalnik Historyczny" 110 (2003), nr 2, s. 171–174. Norbert Wójtowicz, Karolina Lanckorońska (1898-2002), Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2015, ISBN 978-83-7629-965-5. Marcin Wilk. Jedyna. Biografia Karoliny Lanckorońskiej. Wyd. Znak, Kraków, 2025, str. 480.
Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie Kategoria:Członkowie Rady Głównej Opiekuńczej 1939–1945 Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Doktorzy honoris causa Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego Kategoria:Działacze polonijni Kategoria:Kobiety – żołnierze Polskich Sił Zbrojnych Karolina Lanckorońska Kategoria:Londyńska Polonia Kategoria:Ludzie związani z Komarnem Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem Polonia Mater Nostra Est Kategoria:Oficerowie Armii Krajowej Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Campo Verano w Rzymie Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Grzegorza Wielkiego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Włoskiej Kategoria:Polonia we Włoszech Kategoria:Polscy działacze emigracyjni Kategoria:Polscy historycy emigracyjni Kategoria:Polscy historycy sztuki Kategoria:Polscy stulatkowie Kategoria:Polscy wydawcy wydawnictw źródłowych Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Polscy mediewiści Kategoria:Porucznicy Polskich Sił Zbrojnych Kategoria:Więźniowie KL Ravensbrück Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Kategoria:Polscy filantropi Kategoria:Urodzeni w 1898 Kategoria:Zmarli w 2002