thumb|250px|Platforma Ahu A Kivi z Siedmioma Zwiadowcami Wyspę Wielkanocą zasiedlono pomiędzy IV i IX wiekiem n.e.Według innej wersji stałe osadnictwo od XIII wieku Według miejscowej mitologii pierwszym ʻariki (tj. królem) został Hotu Matuʻa, który przybył ze swoim ludem z regionu HivaPrawdopodobnie chodzi o dzisiejsze Mariany – wskazuje na to pokrewieństwo pomiędzy mieszkańcami Rapa Nui oraz Marianów; etymologicznie jednak, może chodzić także o Hawaje lub Samoa. Legenda mówi, że kapłan imieniem Haumaka odbył podczas snu lot nad Pacyfikiem i dotarł na wyspę, którą nazwał Te Pito ʻo te Kāinga (Środek Ziemi). Po tym widzeniu Hotu Matuʻa wysłał siedmiu zwiadowców, którzy po powrocie oznajmili władcy, że znaleźli ląd widziany przez kapłana. Następnie cała ludność przepłynęła na podwójnych canoe do wyspy. Legendę tę upamiętnia platforma Ahu A Kivi, w środkowo-zachodniej części Wyspy, z podobiznami siedmiu zwiadowców (są to jedyne – z ponad 900 – moai zwrócone twarzami w stronę morza).
Następcy Hotu Matuʻa Krótko przed swoją śmiercią pierwszy ʻariki Rapa Nui podzielił wyspę pomiędzy wszystkich swoich synów: Tuʻu Maheke jako najstarszy potomek otrzymał terytorium pomiędzy plażą Anakena a formacją skalną Maunga Tea-Tea (na Półwyspie Paike); Miru odziedziczył ziemie pomiędzy Anakeną i obecnym miastem Hanga Roa; Marama otrzymał teren pomiędzy Anakeną i wulkanem-kamieniołomem Rano Raraku; Raa osiadł na Półwyspie Paike, na północny zachód od Maunga Tea Tea; Koro Orongo dostał ziemie pomiędzy platformą Akahanga i Rano Raraku Hotu Iti przypadła cała wschodnia część Wyspy Wielkanocnej (z częścią Rano Raraku); Tupahotu i Ngaure podzielili się resztą centralnej i południowej części Wyspy Wielkanocnej.
W następnych latach ośmiu dziedziców pierwszego ʻariki podzieliło się na dwa duże klany: Ko Tu‘u Aro na północnym zachodzie i Hotu Iti na południowym wschodzie. Najbardziej królewskimi okazali się potomkowie Miru, którzy objęli władzę dziedziczną nad wszystkimi Ko Tuʻu Aro, twierdząc, że władzę otrzymali z rąk bogów.
Podział na dwa plemiona doprowadził do wzajemnej rywalizacji, m.in. w budowie większych od konkurentów moai, a w skrajnych wypadkach do wojen domowych. W wyniku tych konfliktów część moai została zniszczona lub uszkodzona, a w XVIII wieku ostatnia wojna doprowadziła do zagłady arystokratycznych długouchych. Przybycie peruwiańskich handlarzy niewolników ostatecznie położyło kres królestwu, gdyż ostatni ʻariki – znający m.in. pismo rongorongo i obrzędy – Kai Mako‘i ‘It został schwytany w 1862 i zmarł w Peru w ciągu rokuReszta pojmanych z 1862 wróciła do ojczyzny już w 1863. Znanych jest jeszcze czterech ʻariki następców Kai Makoʻi ʻIt, ale żaden z nich nie posiadał już sekretnej wiedzy przodków (m.in. czytania pisma rongorongo, które do dziś pozostaje nieodczytane). Badaczka Katherine Routledge przypadkiem trafiła na umierającego Tomenika, który najprawdopodobniej potrafił odczytać pismo. Działo się to w 1914 roku. Badaczka odwiedziła go w domu dla trędowatych kilkukrotnie starając się nawiązać kontakt z umierającym. Jednak najprawdopodobniej tubylec nie chciał wyjawić tajemnicy pisma obcej osobie. Zmarł niedługo potem, ale istnieje teoria, że na wyspie pozostawił swoich uczniów, tak bowiem umiejętność czytania i pisania była przekazywana z pokolenia na pokolenie. Trwają poszukiwania klucza do odczytania pisma.
Lista ʻariki Rapa NuiNa podstawie publikacji Z.A. Simona Atlantyda: siedem pieczęci, Vancouver 1984. Jest to lista sporządzona według trzech różnych wersji legend na Rapa Nui thumb|300px|Widok z Orongo na Moto Nui, widać też maleńką Motu Iti 1 Hotu Matuʻa – legendarny pierwszy ʻariki 2 Vakai – żona Hotu 3 Tuʻu Maheke 4 Nuku (Inukura?) 5 Miru a Tumaheke 6 Hata a Miru 7 Miru o Hata 8 Hiuariru 9 Aturaugi 10 Raa 11 Atahega a Miru Kilku nieznanych władców 17 Ihu a Aturanga Dwóch nieznanych ʻariki 20 Tuu Ka(u)nga te Mamaru 21 Takahita 22 Ouaraa 23 Koroharua 24 Mahuta Ariiki 25 Atua Ure Rangi 26 Atuamata 27 Uremata 28 Te Riri Tuu Kura 29 Korua Rongo 30 Tiki Te Hatu 31 Tiki Tena 32 Uru Kenu 33 Te Rurua Tiki Te Hatu 34 Nau Ta Mahiki 35 Te Rika Tea 36 Te Teratera 37 Te Ria Kautahito 38 Ko Te Pu I Te Toki 39 Kuratahogo 40 Ko Te Hiti Rua Nea 41 Te Uruaki Kena 42 Tu Te Rei Manana 43 Ko Te Kura Tahonga 44 Taoraha Kaihahanga 45 Tukuma(kuma) 46 Te Kahui Tuhunga 47 Te Tuhunga Hanui 48 Te Tuhunga Haroa 49 Te Tuhunga 50 Toati Rangi Hahe 51 Tangaroa Tatarara 52 Havini(vini) Koro 53 Puna Hako 54 Puna Ate Tuu 55 Puna Kai Te Vana 56 Te Riri Katea) Dwóch nieznanych 59 HAUMOANA, TARATAKI i TUPA ARIKI – najprawdopodobniej pochodzili z Ameryki Południowej (prawdopodobnie zapoczątkowali podział na Długo- i Krótkouchych) 60 Mahaki Tapu Vae Iti (Mahiki Tapuakiti) 61 Ngau-ka Te Mahaki lub Tuu Koiho 62 Anakena 63 Hanga Rau 64 Marama Ariki 65 Riu Tupa Hotu 66 Toko Te Rangi 67 Kao Aroaro 68 Mataivi 69 Kao Hoto 70 Te Ravarava 71 Tehitehuke 72 Te Rahai lub Terahai (Alternatywni władcy po Terahai: Koroharua, Riki-ka-atea, Hotu Matua (III?), Kaimakoi, Tehetu-tara-Kura, Huero, Kaimakoi następnym Nga'ara/Gnaara z listy- nr. 79) 73 Te Huke (Teque-Teque – imię to podali Hiszpanie, którzy odwiedzili Wyspę w 1770) 74 Tuu (Tohi-Tai – imię podane przez Jamesa Cooka podczas jego wizyty na Wyspie w 1774) 75 Hotu Iti 76 Honga 77 Te Kena 78 Te Tite Anga Henua 79 Nga'ara lub Gnaara (ok. 1835–1859) 80 Kai Makoi Iti (1859–1862) – ostatni wielki 'ariki (znający rongorongo) 81 Maurata (od 1862 lub 1863) 82 Tepito 83 Gregorio = Rokoroko He Tau 84 Rukunga
Uwagi
Przypisy
Bibliografia C. Mordo, Easter Island, Ontario 2002 M. Jamkowski, Rapa Nui. Wyspa kolosów [w:] National Geographic Traveler, nr 2 (25), kwiecień/maj 2009
Kategoria:Wyspa Wielkanocna Wyspa Wielkanocna