mały|dawny herb miasta Kurozwęki mały|Rynek w Kurozwękach około 1936 Kurozwęki – wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, w gminie miejsko-wiejskiej Staszów. Ma status sołectwa.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1400 rokuZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 154., w drugiej połowie XVI wieku położone było w powiecie wiślickim w województwie sandomierskimWojewództwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapy, plany, Warszawa 1993, k. 4. Kurozwęki były miastem do 1870 roku.
Miejscowość leży w obrębie Pogórza Szydłowskiego nad rzeką Czarną Staszowską, 7 km na północny zachód od Staszowa.
Przez wieś przechodzi zielony szlak turystyczny z Chańczy do Pielaszowa.
W Kurozwękach działał PGR – Państwowa Stadnina Koni Kurozwęki.. W 1993 po przekształceniu jako Stadnina Koni Kurozwęki, w 1994 jako Stadnina Koni Skarbu Państwa Kurozwęki. Obecnie działa jako Stadnina Koni Sp. z o.o.stadnina – Stadnina.
+Integralne części wsi SIMC Nazwa Rodzaj 1019378 Dąbrówka osada leśna1019467 Radzików przysiółek
Historia Pierwsze wzmianki o Kurozwękach pochodzą z XIII w. Około drugiej połowy XIV w. Dobiesław z Kurozwęk wybudował drewniano-murowany zamek, siedzibę rodu Kurozwęckich. Początkowo miał on charakter obronny, był jednym z pierwszych murowanych zamków rycerskich w Polsce. Zamek później wielokrotnie przebudowywano, aż osiągnął obecną formę. Według miejscowej tradycji założycielem Kurozwęk miał być czeski rycerz Poraj Sławnikowic, brat św. Wojciecha.
Od co najmniej XV w. Kurozwęki posiadały prawa miejskie. Dokładna data nadania praw nie jest znana. Przyjmuje się, że nastąpiło to przed 1400. Miasto było własnością Kurozwęckich, a później Lanckorońskich, Sołtyków i Popielów. Na przełomie XVII i XVIII w. było ośrodkiem kalwinizmu. Lanckorońscy na jakiś czas zamienili miejscowy kościół na zbór braci polskichKurozwęki.
W 1870 Kurozwęki utraciły prawa miejskie. Do 1954 siedziba gminy Kurozwęki. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Kurozwęki. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnobrzeskim.
Pałac w Kurozwękach wraz z otaczającymi go gruntami powrócił do swych prawowitych właścicieli – rodu Popielów herbu Sulima. Obecny właściciel pałacu, najmłodszy z rodu Popielów mieszka w dawnym budynku gospodarczym obok pałacu.
Dawne części wsi – obiekty fizjograficzne W latach 70. XX wieku przyporządkowano i opracowano spis lokalnych części integralnych dla Kurozwęk Wykaz urzędowych nazw miejscowych i obiektów fizjograficznychPor. Nazwa wsiNazwy części wsiNazwy obiektów fizjograficznych– charakter obiektuI. Gromada KUROZWĘKI Kurozwęki Mokre Łąki Rynek Wydymacz Bukowiec – pole Góry – pole Kopaniny – pole Księże Pole – pole Łąki – pole, łąka Modrzewie – las Nowiny – pole, krzaki, las Ogrody – pole Ogród – ogród Pod Jabłonicą – pole Półanki – pole Przymiarki – pole Staw – pole Stawki – łąka, nieużytki Sachy – pole Topoliny – pole Wydymacz – las, staw Za Cmentarzem – pole Za Florianem – pole Za Kierkutem – pole Zagumnie – pole
W 2011 w ogrodzie szkolnym w Kurozwękach odsłonięto Dąb Pamięci ku czci posterunkowego Stefana Müllera, zamordowanego w 1940 przez NKWD w Twerze (wówczas Kalininie).
Zabytki Zespół pałacowy (nr rej.: A.880/1-7 z 7.10.1946, z 20.12.1957, z 8.02.1958, z 15.04.1967 i z 14.06.1977): pałac, wzniesiony w drugiej połowie XIV w., w XVII w. przebudowany na pałac, w drugiej poł. XVIII w. podany kolejnemu remontowi. W półkolistym frontonie kartusze z herbem Anny z Rawiczów Dembińskiej, wdowy po Stanisławie Lanckorońskim i herbem jej męża gen. Macieja Sołtyka, za którego wyszła w 1752 pawilon wschodni z 1770, pawilon zachodni z 1770, przebudowany po 1980, budynek administracji z 1 poł. XIX w., brama wjazdowa z 1770, park założony w XVIII w., przebudowywany w latach 1811–1820 oraz 1859–1873, spichlerz z początku XIX w. Kościół cmentarny, filialny pw. św. Rocha z XVIII w., przebudowany w 1919 (nr rej. A.877/1-2 z 8.02.1958, z 28.10.1971 i z 14.06.1977). ogrodzenie cmentarza z bramką. Zespół klasztorny kanoników regularnych, wznoszony od ok. 1470 do XVII w., przebudowany w XIX w. (nr rej.: A.875/1-5 z 16.10.1956, z 15.04.1967 i z 14.06.1977): kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP, ogrodzenie cmentarza kościelnego z dwoma bramkami. klasztor, obecnie zakład „Caritas”, Cmentarz parafialny z XIX w., ze starymi drzewami (nr rej.: A.879 z 18.10.1989).
Inne obiekty thumb|200px|Bizony amerykańskie z hodowli w Kurozwękach stadnina koni arabskich i hodowla bizonów amerykańskich trzy drzewa – pomniki przyrody labirynt w kukurydzy mini zoo
Kurozwęki w kulturze w literaturze Stefan Żeromski w „Dziennikach” opisał Kurozwęki (2 sierpnia 1888):
Stefan Żeromski w Popiołach (rozdz. „Dworzanin”) opisał pałac w Kurozwękach jako pałac w Grudnie, siedziba księcia Gintułta:
w filmie Pałac i miejscowe plenery posłużyły za plan filmowy przy realizacji 65. odcinka serialu „Ojciec Mateusz”, zatytułowanego Taka spokojna niedziela. Zdjęcia realizowano w grudniu 2010.
W 1974 powstał film dokumentalny „Sen o Kurozwękach”, reżyserem i autorem scenariusza był Stanisław Janicki.
Ludzie związani z Kurozwękami
Zobacz też Cmentarz żydowski w Kurozwękach Przyczółek baranowsko-sandomierski
Przypisy Raport o stanie gminy Staszów w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 25 Strona gminy, sołtysi
GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
* Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Dawne miasta w województwie świętokrzyskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Prywatne miasta Lanckorońskich herbu Zadora