Macierz Polska – polskie stowarzyszenie oświatowo-wydawnicze założone we Lwowie w 1882 roku z inicjatywy Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz Władysława Bełzy.
Historia W 1879 roku Józef Ignacy Kraszewski zaproponował utworzenie Macierzy Polskiej. 9 maja 1882 roku został zatwierdzony przez Namiestnictwo List fundacyjny Macierzy Polskiej. Stowarzyszenie powstało z prywatnych fundacji i dzięki nim również prężnie się rozwijało. Jego misją było szerzenie oświaty ludowej wśród społeczeństwa polskiego za pomocą tanich wydawnictw popularnych.
Na czele Macierzy stała Rada Nadzorcza kierowana przez kuratora (pierwszym był Kraszewski, z kolei następnymi marszałkowie Sejmu Krajowego), a na co dzień zarządzała Rada Wykonawcza składająca się z siedmiu osób (w tym m.in. Jan Amborski, Antoni Małecki, Ludwik Kubala, Mikołaj Zyblikiewicz).
Pierwszych członków Rad mianował Kurator. Członkowie Rady Wykonawczej musieli mieszkać we Lwowie. Kurator zgodnie z Listem fundacyjnym... miał prawo mianowania swojego następcy, spotykania się raz w roku z członkami obu Rad, aby skontrolować rachunki i zaplanować działania na kolejny rok oraz przewodniczenia walnemu zgromadzeniu. Gdyby Macierz przestała istnieć jej majątek miała otrzymać Akademia Umiejętności w Krakowie, a gdyby ta nie istniała Uniwersytet Jagielloński pod warunkiem, że dochody przeznaczą na cele zgodne z założeniem fundacji. Zasad Listu.. nie wolno było zamieniać przez 10 lat, a po tym okresie uchwałą dwóch trzecich głosów walnego zgromadzenia obu Rad i Kuratora.
W 1894 ukonstytuował się nowy zarząd, który do oferty wydawniczej dodał dzieła na wyższym poziomie. W 1902 pod przewodnictwem Ludwika Finkla organizacja połączyła się z fundacją im. Tadeusza Kościuszki założoną w 1894, w setną rocznicę insurekcji kościuszkowskiej, dla uczczenia pamięci Naczelnika. Jej założyciele pod przewodnictwem ks. Jerzego Czartoryskiego mieli podobne aspiracje do Macierzy i za cel stawiali sobie m.in. „szerzenie oświaty wśród młodzieży, która opuszcza szkoły ludowe". Połączenie przyczyniło się do umocnienia i dalszego rozwoju organizacji. Fundacja przyniosła Macierzy również nowy kapitał w sumie 67.200 koron.
Działalność publicystyczna Organizacja rozwinęła szeroko zakrojoną działalność oświatowo-wydawniczą. W latach 1894—1903 ukazało się w sumie 56 popularnych wydawnictw Macierzy Polskiej przeznaczonych dla ludu z czego 3. przypadło na powiastki moralno-obyczajowe, 28. utwory religijno-patriotyczne, 15. na opowiadania historyczne, 10. na praktyczne publikacje o tematyce gospodarczo rolnej, 6. na różne poradniki w tym "Domowy poradnik lekarski", 2 na książki z dziedziny nauk przyrodniczych.
W 1904 nowy zarząd zainicjował „Bibliotekę Macierzy Polskiej* zawierającą dzieła większe, utrzymane na wyższym poziomie: Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza, Skarbiec strzechy polskiej oraz Księga rzeczy polskich Zygmunta Glogera. Ogółem od początku istnienia organizacji do 1904 wybito 756.300 egzemplarzy, z czego sprzedaż własna wyniosła 685.192.
W sumie do wybuchu I wojny światowej (1914) Macierz wydrukowała ok. 1.500.000 książek w tym 180-tysięczny nakład Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, Pieśń o ziemi naszej Wincentego Pola, a także cztery edycje dwóch polskich encyklopedii: dwutomowej Encyklopedii zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy (1898-1907) oraz czterotomowej Encyklopedii podręcznej ilustrowanej z lat 1905-1906.
Przewodniczący Rady Wykonawczej
Antoni Małecki (1882–1893) Władysław Łoziński (1894–1901) Ludwik Finkel (1901– )
Zobacz też Polska Macierz Szkolna
Przypisy
Bibliografia
S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna z ilustracjami i mapami, t. 18, Warszawa 1912, s. 181; (T. 18 encyklopedii na stronie Biblioteki Cyfrowej Politechniki Łódzkiej eBiPoL).
Kategoria:Macierz Polska Kategoria:Na podstawie encyklopedii Orgelbranda Kategoria:Organizacje edukacyjne Kategoria:Organizacje społeczne Kategoria:Oświata na ziemiach polskich pod zaborami Kategoria:Oświata we Lwowie