Centrum – osiedle administracyjne Szczecina, będące jednostką pomocniczą miasta. Według danych z 2026 na osiedlu na pobyt stały zameldowanych było 13 726 osób, co czyniło je wówczas najludniejszym osiedlem szczecińskiego Śródmieścia. W latach 1955–1976 Centrum było częścią osiedla Śródmieście w dzielnicy o tej samej nazwie. Obecne osiedle Centrum ustanowiono w ramach reformy administracyjnej w 1990.

Centrum łączy funkcje mieszkalne, handlowo-usługowe i administracyjne. Swoją siedzibę mają tu m.in.: Urząd Marszałkowski, Wojewódzki Sąd Administracyjny, Izba Administracji Skarbowej czy PZU.

Geografia Położenie Centrum jest jednym z 10 osiedli szczecińskiej dzielnicy Śródmieście i stanowi jednostkę pomocniczą gminy. Powierzchnia osiedla wynosi 1,03 km², co stanowi 0,34% powierzchni całego miasta. Centrum od północy graniczy ze Śródmieściem-Północą, od wschodu ze Starym Miastem, od południa z Nowym Miastem, zaś od południowego zachodu ze Śródmieściem-Zachodem.

Zgodnie z uchwałą ustanawiającą osiedle jego granice stanowią:

Plac Zwycięstwa, Aleja Wojska Polskiego ulica Wielkopolska ulica Jacka Malczewskiego ulica Jana Matejki, Plac Hołdu Pruskiego, Plac Żołnierza Polskiego Aleja Niepodległości, Plac Zwycięstwa

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Centrum położony jest w mezoregionie Wzniesienia Szczecińskie (313.26), stanowiącym część makroregionu Pobrzeże Szczecińskie. Samo zaś Pobrzeże Szczecińskie jest fragmentem podprowincji Pobrzeża Południowobałtyckiego.

Środowisko W 2016 stężenie benzopirenu w atmosferze Centrum było jednym z większych w Szczecinie i zawierało się w przedziale 2,1-4,0 ng/m³. Stężenie pyłu PM2,5 zawierało się w przedziale od 17,5 do ponad 20,5 μg/m³ i także było jednym z większych w mieście. Poziom hałasu na osiedlu kształtował się na poziomie od 60 do ponad 75 dB, co czyniło osiedle jednym z najbardziej narażonych na hałas w mieście.

Historia Próby likwidacji umocnień fortecznych Współczesne osiedle Centrum obejmuje obszar dawnego fortu Wilhelma, wybudowanego w 1735. W latach 50. XIX w. miasto rozpoczęło starania o likwidację fortów Wilhelma i Leopolda, stanowiących barierę dla rozwoju przestrzennego, a w konsekwencji też społeczno-gospodarczego Szczecina. W październiku 1857 na obradach specjalnej komisji ds. wykupu terenów fortecznych doszło do sporu między władzami miejskimi a prowincjonalnymi. Miasto zakładało budowę na terenach pofortecznych dzielnic handlowo-portowych, podczas gdy prowincja opowiadała się za przekształceniem tych terenów na cele mieszkaniowe. Stanowisko prowincji wspierał pruski architekt Edward Knoblauch, który sporządził plan zakładający przesunięcie umocnień fortecznych na północ w celu umożliwienia wytyczenia nowych ulic i przedłużenia tych już istniejących. W 1862 rząd pruski nie wyraził zgody na likwidację szczecińskiej twierdzy. Dwa lata później nadburmistrz Szczecina Senfft von Pilsach przesłał do rządu pruskiego list, w którym podkreślił, że utrzymanie w Szczecinie umocnień fortecznych uniemożliwia rozwój miasta. W dążeniu do uchwalenia przez rząd pruski ustawy o twierdzy szczecińskiej wsparcia von Pilsachowi udzielił premier Otto von Bismarck.

Rozwój w XIX i XX wieku lewo|mały|Eklektyczna zabudowa Friedrich-Karl-Platz i Preußische Straße

W latach 1864–1874 zespół w składzie: James Hobrecht – urbanista, Konrad Krühl – radca budowlany i Hermann Haken – nadburmistrz, opracował plan zabudowy terenów zajmowanych przez fort Wilhelma. Zaprojektowano układ wielobocznych placów z promieniście rozchodzącymi się ulicami. Główne ciągi komunikacyjne miały otrzymać ogródki przed budynkami. W międzyczasie w 1873 rząd pruski ostatecznie przystąpił do likwidacji fortów Leopolda i Wilhelma. Rozpoczęło się wznoszenie pierwszych kamienic; np. w 1877 powstała kamienica Hermanna Schulza. W 1882 dokonano zmian w planie: zmieniono kształt Kaiser-Wilhelm-Platz z kwadratowego na okrągły, zaprojektowano okrągły Friedrich-Karl-Platz między Kaiser-Wilhelm-Platz i Arndt-Platz oraz kwadratowy Augustaplatz między Kaiser-Wilhelm-Platz i Königsplatz. Zrezygnowano z wytyczenia wielokątnego Ludwigplatz, który miał się znajdować na przecięciu Kaiser-Wilhelm-Straße i Deutsche Straße. W latach 80. XIX w. powstały kamienice w kwartale König-Albert-Straße – Friedrich-Karl-Straße – Deutsche Straße, północno-wschodniej części Kronprinzenstraße i zachodniej Augustastraße. Prace budowlane zintensyfikowano w latach 90. XIX w. Zabudowano m.in. kwartały przy Paradeplatz, Falkenwalderstraße, Barnimstraße, Friedrich-Karl-Straße, König-Albert-Straße. Narożne budynki akcentowano hełmami i szczytami. Przed 1911 zakończono zabudowę kwartałów sąsiadujących z Kaiser-Wilhelm-Platz.

W 1885 r. na terenie dzisiejszego Centrum, przy skrzyżowaniu Kantstraße i Pölitzerstraße, powstała pierwsza szczecińska elektrownia, zbudowana przez miejscowego mechanika i przedsiębiorcę Ernsta Kuhlo. Wyposażono ją w silnik parowy o mocy 25 HP napędzający prądnicę prądu stałego, wytwarzającą napięcie 65 V. W 1889 r. została przekształcona w podstację akumulatorową, pomocniczą dla nowej elektrowni przy ul. Św. Ducha. Zamknięto ją w 1903 r.

II wojna światowa mały|Usuwanie skutków bombardowań na ulicy Jaromira (Moltkestraße, dziś Aleja Wyzwolenia), ok. 1945

Pierwsze zniszczenia obszaru dzisiejszego Centrum w czasie II wojny światowej nastąpiły w nalocie alianckim w nocy z 20 na 21 kwietnia 1943. Uszkodzono Schiller-Realgymnasium, Katholische Johanniskirche, kamienicę z restauracją Kaiserhallen przy Kaiser-Wilhelm-Platz, Finanzamt Stettin Nord, część kamienic przy Falkenwalderstraße i kamienicę Deutsche Straße 20. Kolejne zniszczenia przyniósł nalot w nocy z 5 na 6 stycznia 1944. Uszkodzono zabudowę Kaiser-Wilhelm-Straße. W kolejnym nalocie w nocy z 16 na 17 sierpnia 1944 w gruzach legła zabudowa kwartałów położonych między Politzerstraße a Grabowerstraße oraz zabudowa Augustaplatz. Kilkanaście dni później, w nocy z 29 na 30 sierpnia, na miasto spadły bomby benzolowe, pojemniki z płynem zapalającym i bomby niszczące. Wywołały one burze ogniowe, które dokonały dalszego spustoszenia. Wskutek tych dwóch bombardowań kwartały kamienic we wschodniej części osiedla obróciły się w perzynę (ocalały pojedyncze obiekty, jak np. kamienica nr 34 przy Birkenallee). U schyłku wojny, między lutym a marcem 1945, artyleria radziecka ostrzelała jeszcze Paradeplatz.

Lata 50. XX wieku mały|lewo|Budowa ŚDM przy Placu Lotników, lata 50. XX wieku

Wskutek niemal całkowitego zniszczenia Starego Miasta, funkcje handlowo-usługowe przejęły tereny dzisiejszego osiedla Centrum. Kaiser-Wilhelm-Straße (przemianowana na Aleję Jedności Narodowej) była jedną z pierwszych ulic zasiedlonych przez ludność polską przybywającą do miasta i jedną z pierwszych ulic, które otrzymały nazwę w języku polskim. Uchwałą nr 670 Prezydium Rządu z dnia 7 października 1954 utworzono osiedle Śródmieście w dzielnicy o tej samej nazwie.

W latach 1952–1954 zespół architektów w składzie: Henryk Nardy, Witold Adamczyk i Emanuel Maciejewski stworzył projekt Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej. Przy Alei Jedności Narodowej i Placu Lotników, na parcelach oczyszczonych z gruzów, stanęły pięciokondygnacyjne, socrealistyczne bloki ze spadzistymi dachami. Prace budowlane zakończyły się w 1958. Były to pierwsze budynki mieszkalne zbudowane w mieście po zakończeniu II wojny światowej.

Pierwszy projekt „nowego centrum” W latach 50. XX w. powstały pierwsze koncepcje odbudowy okolic dzisiejszej Alei Wyzwolenia. Planowano wytyczenie Placu Centralnego i otoczenie go reprezentacyjnymi budynkami użyteczności publicznej: filharmonią, teatrem miejskim, wojewódzkim domem kultury oraz hotelem, kinem i domem towarowym. Pod koniec dekady plan gruntownie zmieniono, ograniczając się do wybudowania hali widowiskowo-sportowej. Ostatecznie i ten projekt nie doczekał się realizacji.

Lata 1960–1989 Inwestycje w mieszkalnictwo i usługi mały|Aleja Wyzwolenia z blokami wybudowanymi w 1963 r. wg projektu H. Nardego mały|Fragment Centrum z lotu ptaka, lata 80. XX wieku. W lewym górnym narożniku widoczna nowa zabudowa

Lata 60. XX w. to czas odbudowy obszarów Centrum zrównanych z ziemią w nalotach alianckich. W 1960 narożnik Alei Wyzwolenia i Placu Żołnierza Polskiego wypełniono kilkukondygnacyjnym narożnym blokiem znanym ze sklepu Cepelia, projektu H. Nardego. W 1962 narożnik ulicy Jagiellońskiej i Alei Wojska Polskiego zabudowano blokiem według projektu J. Karwowskiego. Rok później wzniesiono budynki mieszkalno-usługowe przy Al. Wyzwolenia 37–47 i 25–35 wg projektu H. Nardego. W kolejnych latach zaczęto odchodzić od zabudowy nawiązującej wysokością i skalą do zachowanych kwartałów kamienic. Pierwsze powojenne punktowce – jeden na narożniku ulicy Rayskiego z ulicą Śląską, drugi na narożniku ulicy Rayskiego i ulicy Piłsudskiego – zwrócone fasadami frontowymi ku Placowi Grunwaldzkiemu, zbudowano w latach 1963–1965. Ośmiopiętrowe bloki wyraźnie dominują nad przedwojenną, niższą zabudową okolicy. Projekt bloków wykonał szczeciński architekt Tadeusz Ostrowski. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku u wylotu Alei Jedności Narodowej do Placu Żołnierza Polskiego powstały kolejne punktowce, tym razem według projektu Aliny Bursze, Teodora Bursze, Stanisława Płoskiego i Romana Szymborskiego. W 1963 ogłoszono konkurs na zagospodarowanie parcel przy Alei Wojska Polskiego powstałych po usunięciu gruzów zniszczonych kamienic. Konkurs rozstrzygnięto na korzyść szczecińskich architektów Wacława Furmańczyka i Witolda Jarzynki, którzy zaprojektowali 10-piętrowe bloki mieszkalne. W latach 1967–1972 przy Placu Rodła powstał galeriowiec Mozaika projektu R. Frydy-Karwowskiej, a w 1971 przy ulicy Wielkopolskiej wzniesiono punktowiec projektu T. Ostrowskiego. Powstawała także zabudowa o charakterze typowo usługowym, jak pawilon Cezasu (1967–1969, proj. M. Rąbek), kombinat Kaskada (1962) czy Hotel Neptun (1972–1984). Planowano wyburzenie zachowanych kwartałów kamienic i zastąpienie ich współczesnymi budynkami. Plan ostatecznie porzucono. Kamienice remontowano niekiedy bez odtwarzania detali zniszczonych w bombardowaniach lub powojennych pożarach: przykładami są kamienice Wilhelma Zimmermanna i Augusta Mintza.

Uchwałą nr 211 Rady Ministrów z dnia 14 października 1976 zlikwidowano podział administracyjny Szczecina na dzielnice i osiedla, skutkiem czego przestało istnieć osiedle Śródmieście.

Inwestycje komunikacyjne mały|Poszerzanie Alei Wyzwolenia, 1976

Na przełomie lat 70. i 80. XX w. przebudowano układ komunikacyjny we wschodniej części osiedla. Zlikwidowano przedwojenny zadrzewiony trójkątny Plac u zbiegu ulic Piłsudskiego, Roosevelta i Jaromira. Ulicę Piłsudskiego przebito od ulicy Roosevelta do ulicy Matejki, zmodyfikowano przebieg północnej części ulicy Roosevelta i połączono ją z ulicą Jaromira, tworząc Aleję Wyzwolenia. Na skrzyżowaniu Alei Wyzwolenia i ulicy Piłsudskiego wytyczono Plac Rodła. Aleję Wyzwolenia na odcinku od Placu Żołnierza Polskiego do Placu Rodła rozbudowano o jezdnię wschodnią, wykorzystując w tym celu rezerwę terenową pozostawioną przed powojennymi blokami.

Drugi projekt „nowego centrum” W latach 70. XX w. powrócono do kwestii zabudowy wolnych parceli po wschodniej stronie ulicy Roosevelta. Andrzej Skopiński i Witold Jarzynka zaprojektowali na tym obszarze nowe centrum Szczecina, które miało się składać z dwóch 30- i 38-piętrowych, połączonych ze sobą wieżowców hotelowych przy Placu Rodła, budynek handlowo-usługowy przypominający poustawiane jedna na drugiej szuflady wraz z podziemnym dwupoziomowym parkingiem. Za „szufladkowcem” miały stanąć trzy 20-piętrowe, jednakowe wieżowce, w których siedzibę miała mieć m.in. dyrekcja Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego. Te plany także pozostały jedynie na papierze.

Po roku 1989 Nowe inwestycje budowlane mały|lewo|CHR Galaxy i biurowiec Pazim