Podział administracyjny II Rzeczypospolitej

Podział administracyjny II Rzeczypospolitej – podział administracyjny Polski i następujące w związku z nim zmiany w latach 1918–1939.

Synteza thumb|upright=1.2|left|Podział administracyjny II RP w 1930 r. thumb|upright=1.2|left|Podział administracyjny Polski 30 X 1938 thumb|upright=1.2|left|Województwa, powiaty i miasta powiatowe w 1939 r.

Tworzenie jednostek administracyjnych W chwili uzyskania niepodległości w 1918 roku, administracja polska spotkała się z pewnymi problemami. Poza władzami centralnymi na terenie Królestwa Polskiego i Galicji, na pozostałych obszarach kraju istniały tylko powiaty. W pierwszej kolejności należało utworzyć jednostki pośrednie – województwa. Z powodu różnych okoliczności (np. obowiązującego prawa zaborczego) zdecydowano się na zachowanie byłych granic rozbiorowych jako granic województw.

Na mocy tzw. ustawy tymczasowej z 2 sierpnia 1919 roku (która de facto przetrwała do 1937 roku) z dziesięciu guberni Królestwa Polskiego (wraz z zachodnimi terenami guberni grodzieńskiej) utworzono 14 sierpnia 1919 roku 5 województw: białostockie, kieleckie, lubelskie, łódzkie i warszawskie – Ustawa tymczasowa z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji.. W Warszawie ustalono odrębne województwo. Województwa te kwalifikowano jako województwa centralne.

Z byłych terenów pruskich utworzono 12 sierpnia 1919 roku województwa poznańskie (obszar Wielkiego Księstwo Poznańskiego i część powiatów namysłowskiego i sycowskiego) i pomorskie (obszar Prus Zachodnich wraz z Działdowem z Prus Wschodnich) – Ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu b. dzielnicy pruskiej..

Województwo śląskie powstało na mocy ustawy z 15 lipca 1920 roku tegoż dnia – Ustawa konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego.. Składało się z polskiej części dawnego pruskiego Górnego Śląska oraz polskiej części dawnego austriackiego Księstwa Cieszyńskiego. Jako jedyne w Polsce, województwo śląskie cieszyło się szeroką autonomią w zakresie administracji i ustawodawstwa. Podział administracyjny województwa śląskiego na powiaty został ustanowiony rozporządzeniem wojewody śląskiego z dnia 17 czerwca 1922 r. w przedmiocie ustroju powiatowego Województwa ŚląskiegoDz.U. Śl. Nr 1, poz. 3; załącznik: Dz.U. Śl. Nr 13, poz. 43.. Województwa poznańskie, pomorskie i śląskie kwalifikowano jako województwa zachodnie.

Ustawą z 3 grudnia 1920 roku zjednoczono administracyjny ustrój Galicji z tym wprowadzonym w byłym zaborze rosyjskim, tworząc 23 grudnia 1920 roku województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy.. Województwa te kwalifikowano jako województwa południowe.

Zgodnie z ustawą z 4 lutego 1921 roku na Zabużu utworzono 19 lutego 1921 roku województwa wołyńskie, poleskie i nowogródzkie – Ustawa o unormowaniu stanu prawno-politycznego na ziemiach, przyłączonych do obszaru Rzeczypospolitej na podstawie umowy o preliminaryjnym pokoju i rozejmie, podpisanej w Rydze dnia 12 października 1920 r.. Ostatnim obszarem nowej Polski, który otrzymał status województwa była Ziemia Wileńska, tworząc dopiero 20 stycznia 1926 roku województwo wileńskie, zgodnie z ustawą z 22 grudnia 1925 roku – Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego.. Województwa te kwalifikowano jako województwa wschodnie.

Po ustaleniu się granic i podziału na województwa i powiaty (w połowie 1922 roku), II RP składała się z 16 województw (15 + m. Warszawa) i Ziemi Wileńskiej oraz 270 powiatów ziemskich i 12 grodzkich (łącznie z Ziemią Wileńską). 1 stycznia 1925 roku łączna liczba województw wynosiła: 17 (16 + m. Warszawa), a liczba powiatów ustaliła się na poziomie 281 (w tym 263 ziemskie). 1 stycznia 1928 roku funkcjonowało: 276 powiatów (w tym 263 ziemskie), 641 miast, 12 639 gmin wiejskich oraz 2691 obszarów dworskich (istniały wyłącznie w 2 województwach: pomorskim i poznańskim)Księga adresowa Polski 1928 – Ustrój państwowy i administracja: Obszar i zaludnienie..

Charakterystyka Stolicami województw na ogół były miasta duże (Warszawa, Kraków, Lwów, Poznań), choć w kilku przypadkach były to miasta średnie (Łuck, Kielce), wręcz małe (Nowogródek). Siedziby powiatów były pod względem wielkości bardzo zróżnicowane. Niektóre miały większą liczbę mieszkańców niż stolice województw (Częstochowa, Radom, Gdynia, a od roku 1938 po przyłączeniu do województwa pomorskiego także i Bydgoszcz), inne były małymi miasteczkami, nawet wsiami (Janów Podlaski czy Stopnica). Istniejący podział administracyjny stanowił przedmiot krytyki.

W latach 20. wykazywano starania ku reformie administracyjnej, która zatarłaby ślady kordonów zaborowych. Postulowano m.in. podział Polski na pięć lub sześć województw, lecz takie skrajne projekty nie spotkały się z szerszym uznaniem. Poparcie zyskało natomiast przywracanie polskich nazw miejscowościom, których nazwy zostały zgermanizowane bądź zrusyfikowane (nie dotyczyło to jednak terenów dawnej Kongresówki, gdzie przetrwały nazwy carskiego pochodzenia typu Aleksandrów czy Konstantynów).

Ważniejsze zmiany administracyjne 1 kwietnia 1932 roku nastąpiła masowa likwidacja powiatów. Zniesiono 21 najmniejszych bądź najsłabszych powiatów, głównie na terenie województw poznańskiego i krakowskiego – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa krakowskiego. – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia powiatu gniewskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa pomorskiego. – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa poznańskiego. – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa lwowskiego. – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa stanisławowskiego. – Obwieszczenie Rady Ministrów z dnia 19 marca 1932 r. o sprostowaniu błędów w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia powiatu gniewskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa pomorskiego.. Równocześnie, w największych miastach zaczęły powstawać powiaty grodzkie. Łącznie 20 miast (wraz z Gdynią w 1929) zostało wykluczonych z otaczających je powiatów ziemskich i podniesionych do rangi odrębnych powiatów. Dwa powiaty – sarneński (1930) i turczański (1931) – zmieniły województwo – Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. o zmianie granic województw poleskiego i wołyńskiego. – Ustawa z dnia 20 marca 1931 r. o wyłączeniu powiatu turczańskiego z województwa stanisławowskiego..

Pod koniec lat międzywojennych przybierał formę projekt zredukowania liczby województw, a mianowicie zlikwidowanie województw kieleckiego, białostockiego, nowogródzkiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. Powstał projekt utworzenia nowego województwa sandomierskiego, obejmującego głównie obszar Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Dążenia do zniwelowania nadal istniejących różnic pozaborowych oraz chęć usprawnienia zarządzania ciążącym do siebie gospodarczo regionami były przyczyną przeprowadzonych w 1938 i 1939 roku dwóch serii zmian, polegających głównie na przełączaniu powiatów między sąsiednimi województwami. W ich ramach łącznie 25 powiatów (i pojedyncze gminy) zmieniły przynależność wojewódzką, często na zasadzie wzajemnej wymianySzczegóły zmian wraz z odnośnikami do odpowiednich rozporządzeń znajdują się w poniższych tabelach.. Przeprowadzono także ujednolicenie podziału kraju na gminy i gromady. W październiku 1938 roku do Rzeczypospolitej z Czechosłowacji zostało przyłączone Zaolzie, a w listopadzie części Spisza, Orawy, Ziemi Czadeckiej, doliny Popradu oraz źródłowisko Udawy – Dekret Prezydenta RP z dnia 11 listopada 1938 r. o zjednoczeniu z Rzecząpospolitą Polską ziem odzyskanych w listopadzie 1938 r. i rozciągnięciu na te ziemie mocy obowiązującej niektórych aktów ustawodawczych..

1 kwietnia 1939 roku II Rzeczpospolita składała się z: 16 województw, 264 powiatów (w tym 23 grodzkich), 611 gmin miejskich (w tym 53 miast wydzielonych z powiatowych związków samorządowych), 3195 gmin wiejskich oraz 40 533 gromad.

Województwa (1931) Herb Województwo Powierzchnia(km²) Liczba ludności9 XII 1931 Podział administracyjny1 IV 1931 Siedzibaogółemna km²powiatymiastagminy Województwa centralne 24px białostockie 1 643 844 50,7 14 49 179 24px Białystok 24px kieleckie 2 935 697 114,7 19 40 312 22px Kielce 24px lubelskie 2 464 936 79,1 20 33 277 22px Lublin 24px łódzkie 2 632 010 138,3 14 46 232 22px Łódź 24px warszawskie 2 529 228 85,8 23 59 301 22px Warszawa 24pxMiasto stołeczne Warszawa 1 171 898 9527,6 4 1 0 Województwa wschodnie 24px nowogródzkie 1 057 147 46,0 8 9 87 22px Nowogródek 24px poleskie 1 131 939 30,9 9 14 83 22px Brześć nad Bugiem 24pxwileńskie 1 275 939 44,0 9 15 97 22px Wilno 24px wołyńskie 2 085 574 58,3 11 22 106 22px Łuck Województwa południowe 24px krakowskie 2 297 802 132,2 23 53 1870 20px Kraków 22px lwowskie 3 127 409 110,1 28 60 2186 22px Lwów 24px stanisławowskie 1 480 285 87,6 15 29 901 22px Stanisławów 24pxtarnopolskie 1 600 406 96,8 17 35 1091 24px Tarnopol Województwa zachodnie 24pxpomorskie 1 080 138 65,8 20 34 2010W tym 711 obszarów dworskich. 22px Toruń 24px poznańskie 2 106 500 79,3 38 118 4615W tym 1651 obszarów dworskich. 22px Poznań 24pxśląskie 1 295 027 307,2 11 17 400 22px Katowice 29x29px|alt= Polska 388 634 32 107 252W tym 191 473 osoby wojska skoszarowanego. 82,6 283 634 14 747 22px Warszawa

Powiaty według województw Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., a w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu – na ostatni rok istnienia lub przynależności do danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., a dla powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą – na podstawie spisu powszechnego z 1921 r.

Województwo białostockie thumb|upright|Woj. białostockie

Powiat Powierzchnia(km²) Liczba mieszkańców Siedziba(liczba mieszkańców)augustowski 2035 74 800 Augustów(12 147) białostocki12 kwietnia 1928 roku utworzono powiat miejski w Białymstoku (). 3079 140 100 Białystok(91 335) Białystok (od 1928) 39 91 335 białowieski (1921–1922)19 lutego 1921 roku przyłączono do woj. białostockiego powiaty białowieski, grodzieński i wołkowyski ().1 sierpnia 1922 roku zniesiono powiat białowieski, a jego terytorium przyłączono do powiatu bielskiego (). 1602 14 353 Białowieża(1064) bielski 4989 204 500 Bielsk(7029) grodzieński (od 1921)21 maja 1929 roku utworzono powiat szczuczyński w woj. nowogródzkim z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (). 4459 213 100 Grodno(49 932) kolneński (do 1932)1 kwietnia 1932 roku zniesiono powiat kolneński, a jego terytorium przyłączono do powiatów łomżyńskiego i ostrołęckiego (). 1528 63 656 Kolno(5285) łomżyński (do 1939)1 kwietnia 1939 roku powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski przyłączono do województwa warszawskiego (). 2657 168 200 Łomża(25 065) ostrołęcki (do 1939) 2281 112 600 Ostrołęka(13 438) ostrowski (do 1939) 1467 99 800 Ostrów Mazowiecka(17 611) sejneński (do 1925)1 stycznia 1925 roku zniesiono powiat sejneński, a jego terytorium przyłączono do powiatu suwalskiego (). 795 19 699 Sejny(2254) sokólski 2333 103 100 Sokółka(6382) suwalski 2246 110 100 Suwałki(21 957) szczuczyński (od Szczuczyn) 1451 68 200 Grajewo(9036) wołkowyski (od 1921) 3938 171 300 Wołkowysk(15 136) wysokomazowiecki 1467 87 000 Wysokie Mazowieckie(3977)