Księga Daniela [Dn] – (hebr. דניאל Daniel) księga zaliczana do Pism (Ketuwim) Biblii hebrajskiej oraz ksiąg prorockich chrześcijańskiego Starego Testamentu. Jej autorstwo przypisuje się tradycyjnie Danielowi. Czas jej powstania datuje się obecnie na okres od połowy VI wieku po 164 rok przed Chrystusem. Księga została zredagowana częściowo w języku hebrajskim, a częściowo w aramejskim. Dwa ostatnie rozdziały tej księgi, według katolickiego i prawosławnego kanonu, zostały napisane w języku greckim i nie są uznawane za natchnione przez judaizm i protestantyzm. Treść księgi wiąże się z postacią proroka Daniela, żyjącego na dworze babilońskim i perskim na przełomie VII i VI wieku p.n.e. Składa się na nią osiem opowiadań o Danielu i cztery jego wizje.
Osoba Daniela thumb|left|Prorok Daniel Michała Anioła Głównym bohaterem Księgi jest Daniel (Dānijjē’l – moim sędzią jest Bóg). Według Informacji zawartych w samej księdze Daniel pochodził z rodu królewskiego i był jednym z młodzieńców judzkich deportowanych przez Nabuchodonozora do Babilonii. Jako człowiek dobrze urodzony został przeznaczony do służby na dworze królewskim (najpierw babilońskim, a po upadku imperium babilońskiego perskim), gdzie dzięki mądrości i posiadanym zdolnościom, zwłaszcza umiejętności wyjaśniania snów dochodził do coraz wyższych godności i zaszczytów, zajmując z czasem najwyższe stanowiska. Nie sposób rozstrzygnąć, czy Daniel jest postacią historyczną, wokół której narosła obszerna literatura, czy też postacią legendarną.
Imię Daniel pojawia się również w innych księgach biblijnych. U proroka Ezechiela DanielJest kwestią sporną, czy Daniel w Księdze Ezechiela to prorok Daniel. Nie jest to niemożliwe, skoro wystąpienie proroka Ezechiela datuje się na 593/592 rok, a Daniel dosyć wcześnie (ok. 602) rozpoczął swą karierę na dworze babilońskim i w tym czasie od około 10 lat był już swego rodzaju znakomitością. Ezechiel mógł więc o nim słyszeć (Komentarz do Biblii Hebrajskiej, s. 799). Mimo to komentatorzy skłaniają się obecnie do tezy, że prorok mówi o mędrcu Danielu, postaci należącej do wspólnej tradycji mądrościowej starożytnego Bliskiego Wschodu (Biblia Jerozolimska, s. 1199; Komentarz do Biblii Hebrajskiej, s. 799; M. Parchem, s. 31) jest przywoływany wraz z Noem i Hiobem jako wzór człowieka sprawiedliwego oraz na innym miejscu jako przykład mędrca. Imię Daniel występuje też w literaturze pozabiblijnej: w tekstach z Mari (Da-ni-el) czy Ugarit (Dan(i)-ilu – moim sędzią jest El), gdzie pojawia się król Daniel, sprawiedliwy sędzia: „ten który sądzi sprawę wdowy, ten który rozpatruje sprawę sieroty”. Poza sytuacjami, gdy imię Daniel odnosi się do postaci demonów lub aniołów, występuje w literaturze Bliskiego Wschodu jako postać legendarna, wzór człowieka sprawiedliwego i mądrego.
Miejsce w kanonie W kanonie Biblii Hebrajskiej Księga Daniela znajduje się w ostatniej części, czyli wśród Pism (ketûbîm), a nie wśród Proroków. Wydaje się, że przyczyną takiego umieszczenia księgi była późna data jej ostatecznej redakcji – gdy zbiór pism prorockich był już zamknięty. Przemawia za tym brak wzmianek o Danielu w Księdze Syracha pochodzącej z końca II wieku p.n.e., która wymienia: Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i Dwunastu Proroków, co może świadczyć o zamkniętym zbiorze pism prorockich w tym czasie. W większości manuskryptów hebrajskich Księga Daniela znajduje się pomiędzy Księgą Estery a księgami Ezdrasza i Nehemiasza, a w nielicznych przed Księgą Estery.
Pomimo włączenia Księgi Daniela do Pism, już w starożytności była uważana za pismo prorockie, a sam Daniel był określany mianem proroka. Za proroka uważa Daniela m.in. Józef Flawiusz. Prawdopodobnie z tego względu w Biblii Greckiej księga została zaliczona do proroków większych. W większości rękopisów greckich jest umieszczona po Księdze Ezechiela, ale wcale nierzadko przed Księgą Ezechiela, a nawet przed Księgą Izajasza. W Wulgacie oraz we współczesnych edycjach Biblii jest umieszczana po Księdze Ezechiela, a przed dwunastoma prorokami mniejszymi.
Rękopisy thumb|Trzej młodzieńcy w piecu ognistym, XII-XIII wiek Podstawą większości współczesnych edycji Księgi Daniela jest tekst masorecki (TM) wydany w oparciu o pochodzący z lat 1008–1009 po Chr. Kodeks Leningradzki. W Kumran odkryto osiem fragmentarycznie zachowanych manuskryptów Księgi Daniela pochodzących z czasów, kiedy powstała ostateczna redakcja księgi – najstarszy z końca II wieku p.n.e.. Teksty z Qumran zasadniczo potwierdzają tekst masorecki, istniejące różnice dotyczą w większości ortografii i morfologii.
Rękopisy greckie różnią się od masoreckich przede wszystkim dodatkami: Modlitwą Azariasza i pieśnią trzech młodzieńców (3,24–90), Opowiadaniem o Zuzannie (13,1–64), Opowiadaniem o Belu i wężu (14,1–46). Te dodatki nie weszły do kanonu hebrajskiego i zostały odrzucone po rewizji kanonu przez protestantów. Najstarszy rękopis grecki Septuaginty (LXX) zawierający fragmenty Księgi Daniela pochodzi z połowy III wieku n.e. Kolejny fragment pochodzi z V wieku. Jedyny pełny kodeks, Codex Chisianus, będący rewizją tekstu greckiego dokonaną przez Orygenesa, jest datowany na IX–XI wiek. Zachował się też odnaleziony w 1931 roku Papirus 967, zawierający Księgę Daniela w wersji LXX z okresu sprzed powstania Hexapli. W przedmowie do Księgi Hieronim pisał: Kościoły Pana i Zbawiciela nie czytają proroka Daniela według Siedemdziesięciu Tłumaczy (tj. LXX), ale używają wersji Teodocjona. Dlaczego to się stało nie wiem… lecz to muszę stwierdzić, że różni się ono (LXX) bardzo od prawdy (tj. tekstu hebrajskiego i aramejskiego) i dlatego słusznie zostało odrzucone. Przekład Teodocjona jest rzeczywiście o wiele dokładniejszy. Pochodzi prawdopodobnie z I wieku po Chr. i zachował się w wielu manuskryptach.
Tłumaczenie starołacińskie (Vetus Latina) jest znane jedynie z cytatów pisarzy wczesnochrześcijańskich i opiera się na przekładzie Teodocjona. Wulgata Hieronima została przełożona z hebrajskiego i aramejskiego, sporadycznie odwołuje się do Teodocjona. Podobnie z hebrajskiego i aramejskiego przełożona była syryjska Peszitta.
Układ księgi Opowiadania1,1–21 Opowiadanie o Danielu i 3 młodzieńcach na dworze królewskim – Daniel i jego towarzysze przygotowują się do służby. Odmawiają spożywania potraw i wina królewskiego, żywiąc się jedynie jarzynami, a Bóg sprawia, że wyglądają lepiej niż inni młodzieńcy. hebrajski2,1–49Sen Nabuchodonozora o posągu – Daniel opowiada Nabuchodonozorowi jego sen, w którym posąg zbudowany z różnych materiałów zostaje roztrzaskany przez kamień oderwany od góry. Podaje też wytłumaczenie: różne, coraz gorsze, materiały, z których zbudowany jest posąg, oznaczają kolejne królestwa. Kamień, roztrzaskujący na końcu posąg, to wieczne królestwo Boga, które nadejdzie na końcu czasów. aramejski, początkowe 4 wiersze hebrajskie3,1–30Trzej młodzieńcy w piecu ognistym – Nabuchodonozor buduje posąg i nakazuje oddać mu hołd. Za odmowę trzej młodzieńcy zostają wrzuceni do rozpalonego pieca. W piecu śpiewają pieśń na chwałę Boga. Ogień nie robi im krzywdy. aramejski, fragment grecki 3,24–903,31–4,34Sen Nabuchodonozora o drzewie – Nabuchodonozor ma sen o drzewie, które się rozwija, a następnie zostaje zniszczone. Daniel wyjaśnia sen królowi. Jeżeli nie ukorzy się i nie uzna, że Bóg jest Panem wszystkich królestw, panowanie będzie mu odebrane do czasu nawrócenia. Sen spełnia się. aramejski5,1–6,1 Uczta Baltazara – W czasie uczty król Baltazar nakazuje wznieść toast naczyniami zabranymi ze świątyni jerozolimskiej. Na ścianie pojawia się tajemniczy napis. Daniel wyjaśnia, że wskutek pychy króla Bóg wyznaczył kres jego panowaniu. Tej samej nocy król Baltazar zostaje zabity. aramejski6,2–29Daniel w jaskini lwów – Oskarżony wobec króla Daniel zostaje wtrącony do jaskini lwów i cudownie ocalony. aramejski Wizje7,1–28Wizja 4 bestii i jakby Syna Człowieczego – Cztery bestie wychodzą z morza. Postać jakby Syna Człowieczego przybywa z obłokami, odbywa sąd i niszczy bestie, a Bóg oddaje jej władzę nad światem. aramejski8,1–27Wizja barana i kozła – Dzieje imperium perskiego, Aleksandra Macedońskiego i jego następców. Występuje Antioch IV Epifanes, bezcześci świątynię i prześladuje wiernych Bogu. hebrajski9,1–27Proroctwo o 70 tygodniach – Interpretacja proroctwa Jeremiasza o 70 tygodniach (jako 70 latach) spustoszenia Jerozolimy. Zapowiedź zniszczenia zła i nadejścia wieku sprawiedliwości. hebrajski10,1–12,13Wizja dotycząca historii i wydarzeń końca dni – Objawienie anioła: przegląd historii od imperium medyjskiego po Antiocha IV Epifanesa. Zapowiedź zmartwychwstania i powszechnego zbawienia. hebrajski Dodatki deuterokanoniczne (nieuznawane przez Żydów i protestantów)13,1–64Opowiadanie o ocaleniu Zuzanny – Zuzanna, żona Joakima zostaje fałszywie oskarżona przez dwóch starców i ocalona przez Daniela. grecki14,1–42Opowiadanie o Belu i wężu – Daniel demaskuje kapłanów bożka Bela i zabija węża czczonego przez Babilończyków. grecki
Wielojęzyczność księgi Księga Daniela została zredagowana w trzech językach: hebrajskim, aramejskim i greckim. Tekst podstawowy w hebrajskim i aramejskim, przy czym pierwsze opowiadanie i początek drugiego (do wiersza 4a) po hebrajsku, następne pięć opowiadań i wizja z rozdziału 7. po aramejsku, a kolejne wizje (rozdziały 8–12) znowu po hebrajsku. Istnieje kilka hipotez próbujących wyjaśnić ten szczególny fenomen: Księga została napisana przez jednego autora w dwóch językach. Część aramejska dotyczy pogańskiej historii Babilonii, a hebrajska – Izraela i czasów ostatecznych. Autor świadomie przeszedł w rozdziale 2. na aramejskiHipoteza dominująca od XVIII wieku. Współcześnie opowiada się za nią Plöger i H.H. Rowley. . Cała księga została napisana po hebrajsku, a część aramejska powstała dla czytelników nieznających hebrajskiego. Część hebrajskiego tekstu zaginęła i została zastąpiona przekładem aramejskimTeoria szczególnie popularna pod koniec XIX wieku, obecnie zarzucona. Reprezentuje ją J. Lust. . Cała księga została napisana w języku aramejskim, a jej część została przetłumaczona na hebrajski, aby mogła być włączona do kanonuTeoria sięga XVII wieku i była szczególnie popularna na przełomie XIX i XX wieku. Reprezentują ją R.H. Charles i F. Zimmermann. . Zjawisko dwujęzyczności jest efektem włączenia starszego materiału aramejskiego do księgi, która w ostatecznym etapie została skomponowana po hebrajskuPo raz pierwszy hipotezę taką postawił B. Spinoza. .
Rozdziały 13. i 14. oraz fragment rozdziału 3. obejmujący wiersze od 24. do 90. zachowały się jedynie w rękopisach greckich u Teodocjona i w Septuagincie.
Tło historyczne Królowie babilońscy Królowie perscy Nabuchodonozor (605–562) Cyrus II Wielki (550–530) Dariusz II (423–404) Ewil-Merodak (562–560) Kambyzes II (530–522) Artakserkses II (404–358) Newigilissar (560–556) Dariusz I Wielki (522–486) Artakserkses III (358–338) Labaszimarduk (556) Kserkses I (486–465) Artakserkses IV (338–336) Nabonid (556–539) Artakserkses I (465–424) Dariusz III (335–331)Następstwo władców i daty ich panowań za Baltazar (zarządca Babilonii 549–539) Kserkses II (423)