thumb|Wiosna w parku thumb|Jesienią thumb|IV śluza thumb|V śluza thumb|Ścieżka w środkowej części parku thumb|W październiku thumb|Budynek mieszkalny thumb|Jedna z „topoli Wilhelma” thumb|Zrewitalizowana wschodnia część parku thumb|Fontanna thumb|Ciek w środkowej części parku thumb|Zima
Planty nad Kanałem Bydgoskim – jeden z najstarszych parków miejskich w Bydgoszczy, liczący 47 hektarów powierzchni. Nazywany jest również „parkiem nad śluzami”.
Lokalizacja Park jest usytuowany w zachodniej części miasta w odległości 2 km od ścisłego centrum Bydgoszczy. Rozciąga się on dość wąskim pasem (ok. 100–300 m) o długości 3 km wzdłuż unikatowego zabytku hydrotechniki, jakim jest stary Kanał Bydgoski. Za wschodni kraniec parku uznaje się rondo Grunwaldzkie, a zachodnim jest wlot nowego Kanału Bydgoskiego opodal zabytkowej śluzy VI. Południową granicą jest ul. Nakielska, a północną tory kolejowe Bydgoszcz – Piła – Szczecin.
Poza zachodnią granicą parku, wzdłuż Kanału Bydgoskiego znajdują się kolejne tereny parkowe, ze ścieżkami spacerowymi, ławkami i placami zabaw dla dzieci, które są kontynuacją Plant nad Kanałem Bydgoskim, ich częścią w szerszym znaczeniu. Są to następujące obszaryhttps://web.archive.org/web/20161001124043/http://www.czystabydgoszcz.pl/czysta-bydgoszcz,menu,27,65.html dostęp 2010-04-13.: Pas zieleni na północnym nabrzeżu Kanału BydgoskiegoPomiędzy ul. Mińską a Kanałem Bydgoskim. od ul. Bronikowskiego do ul. Kruszyńskiej. Zajmuje on obszar 8,20 hektara i rozciąga się na długości 1,5 km i szerokości 50–100 m. Pas zieleni na południowym nabrzeżu Kanału Bydgoskiego wzdłuż ul. Spacerowej. Obszar zieleni zajmuje obszar 3,60 hektara (na długości 3 km) i sąsiaduje z mariną „Gwiazda” oraz kompleksem Klubu Sportowego „Gwiazda”.
Planty znajdują się w obrębie jednostek urbanistycznych: Okole, Wilczak, Jary, a zachodnie rubieże na Flisach i Miedzyniu.
Historia Początki Powstanie parku wiąże się z budową Kanału Bydgoskiego – najstarszej w Polsce, w pełni ukończonej drodze wodnej, która połączyła Noteć z Brdą, a pośrednio Odrę i Wisłą, spinając tym samym dorzecza Europy Zachodniej i Wschodniej.
Kanał Bydgoski ukończono w 1774 r. Początkowo jego otoczenie nie było zadrzewione. Trasa kanału przebiegała dnem pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, której typowym krajobrazem były torfowiska i łąki. Na odcinku bydgoskim, który charakteryzował się koniecznością pokonania 22 m różnicy poziomuTzw. schody Brdy, na których zbudowano 7 śluz. – podłoże było piaszczyste, co nie sprzyjało eksploatacji kanału. Kilkanaście lat trwało utrwalanie nowej drogi wodnej w miejscowym środowisku. Jednym ze sposobów przyspieszenia tego procesu było zadrzewianie brzegów. Miało ono ograniczyć erozję oraz ustabilizować podłożeKuczma Rajmund. Zieleń w dawnej Bydgoszczy. Instytut Wydawniczy „Świadectwo”. Bydgoszcz 1995..
Pomysłodawcą tego rozwiązania był inspektor kanału Ernst Conrad Peterson. Systematyczne zadrzewianie brzegów kanału na odcinku bydgoskim rozpoczęto w 1802 r. Od strony ul. Nakielskiej zasadzono topole czarne, olsze czarne, kasztanowce i lipy. Powstały wówczas aleje: lipowa i topolowa. W latach 1804–1808 posadzono drzewa po obu stronach kanału od ul. Wrocławskiej na zachód: topole czarne, kasztanowce, wiązy, buki i lipy. W czasach Księstwa Warszawskiego (1807–1815) napoleoński adiutant – generał Wincenty Aksamitowski zasadził na plantach szpalery drzew, które dzisiaj zwane „topolami Wilhelma” są pomnikami przyrody. W tym czasie powstała też pierwsza aleja spacerowa, obsadzona lipami i czarnymi topolami.
Zadrzewianie przez Towarzystwo Upiększania Miasta i Okolic W 1832 r. powstało w Bydgoszczy pionierskie Towarzystwo Upiększania Miasta, będące wzorcem dla podobnych organizacji w innych miejscowościach pod zaborem pruskim. Zaczęto wówczas realizować na dużą skalę planowe działania konserwatorskieM.in. stworzono aleje z drzew wzdłuż 25 najważniejszych ulic w mieście, założono park regencyjny i na wzgórzu Wissmana.. W latach 1833–1835 na długości 3,5 km od śluzy II (ul. Grottgera) do śluzy VI (ul. Bronikowskiego) zasadzono kilkaset drzew, z których większość przetrwała do czasów dzisiejszych. Szczególnie piękna aleja wiodła południową stroną kanału. Rozpoczynała się w centrum miasta u wrót Wyspy Młyńskiej i śluzy miejskiej, a kończyła ok. 3 km dalej na zachodnich rubieżach miasta, przy śluzie VI.
Wizytówka zielonej Bydgoszczy W II połowie XIX w. planty nad kanałem stały się ogólnomiejskim terenem wypoczynku i rozrywki. Pierwszą dużą pawilonową restaurację z salą taneczną i restauracją ogrodową wybudowano w 1838 r. przy V śluzie. Była to tzw. Śluza Kwiatowa (niem. Blumenschleuse). W kolejnych latach prywatni przedsiębiorcy otwierali tam obiekty gastronomiczne oraz organizowali atrakcje: łódki, potańcówki, wystawy, teatr letni, lodowiska itp. Przez wszystkie lata, aż do XX wieku stale zadrzewiano i zakrzewiano tereny nad kanałem. Przybywały lipy, kasztanowce, dęby, buki, wiązy, topole, graby, wierzby. W latach 60. XIX wieku urządzono aleję lipową, która wiodła od śluzy miejskiej do ul. Grunwaldzkiej. W połowie tej alei w 1894 r. ustawiono pomnik współtwórcy kanału Franza von BrenckenhoffaPomnik w formie popiersia stał między II a III śluzą. Odsłonięto go 24 października 1894 r., a zdemontowano i wywieziono do Piły w lipcu 1919 r., po decyzji traktatu wersalskiego o przyznaniu Bydgoszczy Polsce. Więcej w http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090820/ALBUMY01/968313745..
Wielkość powierzchni plant podawano różnie: od 10 ha do 74 ha, w zależności od tego, czy wliczano jedynie wąski pas wzdłuż kanału, czy też również tereny parkowo-leśne wzdłuż ul. Nakielskiej. Dla bogacącej się i rozrastającej społeczności bydgoszczan park nad kanałem stał się salonem miasta – miejscem spacerów i spotkań towarzyskich. Jednocześnie na Kanale, który stanowił oś założenia parkowego, odbywał się intensywny ruch: spławiano niezliczone tratwy na zachód, śluzowano barki i statki, w tym parowce.
W 1911 r. zbudowano nad brzegiem kanału okazały gmach Szkoły Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego. Sylweta budowli odbijała się w tafli wody kanału, otoczona była parkiem, a zbudowano ją z myślą o siedzibie przyszłych wydziałów artystycznych Uniwersytetu. W 1915 r. szkoła ta otrzymała uprawnienia uczelni wyższej.
Tzw. Stary Kanał Bydgoski W latach 1906–1915 r. dokonano gruntownej przebudowy Kanału Bydgoskiego. Wykopano wówczas nowy odcinek Kanału o długości 1,63 km, wybudowano dwie nowe śluzy, a pozostałe przebudowano. W wyniku tych prac około 3-kilometrowy odcinek Kanału, który przebiegał w otoczeniu parkowym, wyłączono z użytkowania, przeznaczając go dla celów rekreacyjnych. Innym, ubocznym efektem tych działań było powstanie tzw. Wyspy Kanałowej – dzielnicy Okole, otoczonej ze wszystkich stron ciekami wodnymi (Brdą oraz starym i nowym Kanałem Bydgoskim).
Nieużywany odcinek kanału, z pięcioma śluzami zaczęto wtedy nazywać Starym Kanałem Bydgoskim. Nie stracił on swojej funkcjonalności, bo chociaż cały ruch towarowy odbywał się nowym odcinkiem, wyposażonym w większe i nowocześniejsze śluzy, to stary odcinek pozostawał w pełni sprawny jako droga rezerwowaWykorzystano go przynajmniej dwa razy – w 1939 roku, gdy cofające się wojsko polskie uszkodziło śluzę Czyżkówko i krótko po II wojnie światowej, podczas awarii śluzy Okole..
Centrum rozrywki w okresie międzywojennym W okresie międzywojennym planty nad kanałem były największym w mieście parkiem i centrum rozrywkowym. Stał się on wyróżnikiem Bydgoszczy w przewodnikach turystycznych i nieodzownym punktem programu zwiedzania miasta przez turystów. Marszałek Piłsudski właśnie od kanału i plant rozpoczął w 1921 r. prywatną część swego objazdu miasta.
Generalną przebudowę plant oraz ich upiększenie wykonano w 1936 r. Urządzono wówczas kwietniki, zwłaszcza w okolicach II-V śluzy. Na terenie parku istniało kilkanaście restauracji, kawiarni, restauracji ogrodowych, miejsc zabaw dla dzieci, a także dużych sal zabawowych, jak np. przy ul. Bronikowskiego i Wrocławskiej. Były tam również korty tenisowe, kompleks rekreacyjny o pow. 9 ha założony w 1928 r. przez Idziego Świtałę, lunapark i szereg innych atrakcji. W okolicy V i VI śluzy co niedzielę koncertowały orkiestry wojskowe. Po Kanale pływały statki spacerowe i łodzie, którymi panowie wozili panie.
Tereny nawodne były pełne ptactwa i bujnej roślinności. Przez 150 lat uznawano planty za miejsce drugiej co do wielkości kolonii słowika szarego w EuropieKuczma Rajmund. Zieleń w dawnej Bydgoszczy. Instytut Wydawniczy „Świadectwo”. Bydgoszcz 1995, s. 82.. Do osobliwości przyrodniczych należały olbrzymie topole czarne o wysokości 36 m i obwodzie pnia 300–500 cm. W 1938 r. było takich drzew ok. 60. Rósł tu także starodrzew lip, dębów, wierzb, buków, kasztanowców, grabów, klonów i sosenEncyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , s. 314–315..
Degradacja parku w okresie powojennym Rolę miejskiego parku rozrywki Planty nad Kanałem pełniły z powodzeniem do lat 60. XX wieku. Postępująca rozbudowa osiedli odległych od centrum miasta, zaniedbanie zieleni oraz niesprzyjający klimat społeczno-gospodarczy spowodowały jednak stopniowy spadek zainteresowania parkiem. Stary fragment Kanału stał się odbiornikiem wód opadowych i ścieków z zachodniej części miasta. Katastrofą dla plant stała się decyzja władz miejskich o zasypaniu odcinka Kanału o długości 624 m od ul. Grottgera do ul. Wrocławskiej wraz z dwoma śluzami i mostemKamiennym mostem im. Władysława IV w ciągu ul. św. Trójcy.. Władze uznały, że fragment Kanału musi ulec zniszczeniu wobec konieczności poszerzenia arterii komunikacyjnej w ciągu wschód-zachód. W 1971 r. na dawnej trasie Kanału powstała sześciopasmowa ul. Focha (dawniej ul. Czerwonej Armii)Maciej Kulesza „Zasypali Stary Kanał, bo zwiększał się ruch samochodowy” [dostęp 2014-04-26]. oraz torowisko tramwajowe, otoczone szpalerem okazałych drzew, będących reliktami dawnych zadrzewień.
W wyniku tych prac powierzchnia plant zmniejszyła się o jedną trzecią: z 74 do 47 ha, a Stary Kanał stał się ślepą odnogą, skróconą i oderwaną od Wyspy Młyńskiej. W kolejnych latach park zaniedbano, a zabytkowe śluzy niszczały.
Rewitalizacja parku W latach 80. XX w. ważyły się losy zachowanego odcinka Starego Kanału – od śluzy IV do VI. Rozważano wówczas kilka rozwiązań, w tym także całkowitą likwidację cieku. Na początku lat 90. wybrano jednak do realizacji wariant rekonstrukcji śluz oraz oczyszczenia kanału z osadów.
Wyrazem dążenia do lepszego wykorzystania systemu hydrotechnicznego jakim jest Kanał Bydgoski oraz funkcjonalnego zagospodarowania terenów nadbrzeżnych było opracowanie i stopniowa realizacja programu zagospodarowania Starego Kanału Bydgoskiego. Przewidywał on remont i ekspozycję urządzeń hydrotechnicznych, odbudowę alejek spacerowych, ustawienie ławek, budowę placów zabaw, konserwację zieleni.
Pierwsze prace polegające na remoncie śluz: IV i V przeprowadzono w latach 1992–1994. Kolejną śluzę VI wyremontowano w 1995 r. W tych latach oczyszczono również Kanał z osadów i zanieczyszczeń oraz przeprowadzono remont brzegów na odcinku od ul. Wrocławskiej do ul. Czarna Droga. W 1995 r. powstało Stowarzyszenie Miłośników Kanału Bydgoskiego, które prowadziło dalsze prace nad rewaloryzacją Starego Kanału.
Od 2000 jednym z głównych strategicznych zamierzeń rozwoju Bydgoszczy uznano wykorzystanie miejscowych walorów przyrodniczo-krajobrazowych. Ekspozycja rzek i kanałów, wraz z zielenią nadrzeczną tworzy niepowtarzalny, pozytywny wyróżnik Bydgoszczy w Polsce, jako miasta zielonego, związanego z Brdą, Wisłą i Kanałem Bydgoskim. W tym kontekście co roku upiększano i uatrakcyjniano planty nad Kanałem Bydgoskim, wykorzystując jego walory przyrodnicze. Systematycznie odcinano spusty ścieków, założono fontanny tryskające z nurtu, ustawiono ławki, zbudowano ścieżkę rowerową o długości 4 km i ekologiczną ścieżkę edukacyjną.