Krasnyj Krym (ros. Красный Крым, pol. Czerwony Krym) – radziecki krążownik lekki z okresu międzywojennego i II wojny światowej. Był jedynym ukończonym okrętem typu Swietłana; poprzednio nosił nazwy „Swietłana” (Светлана) i „Profintern” (Профинтерн). Podczas wojny walczył na Morzu Czarnym, zyskując honorowy tytuł okrętu gwardyjskiego. Nazwę tę nosił następnie niszczyciel projektu 61 z 1970 roku.

Historia

Budowę okrętu rozpoczęto w 1913 roku jako krążownika „Swietłana” – głównej jednostki z czterech krążowników lekkich typu Swietłana, dla rosyjskiej carskiej Floty Bałtyckiej. Były to pierwsze rosyjskie krążowniki lekkie. Z powodu wybuchu I wojny światowej, a następnie rewolucji w Rosji, żaden z okrętów nie został ukończony w terminie. Ostatecznie tylko „Swietłana” została ukończona zgodnie z projektem, natomiast dwa dalsze przebudowano na zbiornikowce, a z ukończenia ostatniego okrętu zrezygnowano. Na typie Swietłana oparte były ponadto większe okręty typu Admirał Nachimow, budowane dla Floty Czarnomorskiej (czasami także zaliczane w literaturze do typu Swietłana).

„Swietłana” budowana była w nowo powstałej stoczni Russko-Bałtijskij Sudostroitielnyj i Miechaniczeskij Zawod (Rosyjsko-Bałtycki Zakład Budowy Statków i Mechaniczny) w Rewlu (ob. Tallinn). Stępkę pod budowę położono uroczyście 24 listopada (7 grudnia nowego stylu) 1913 roku. W rzeczywistości stocznia dopiero była w organizacji i większe roboty przy konstrukcji rozpoczęto 1 kwietnia 1914 roku. Kontraktowy termin ukończenia okrętu przewidywano na 1 lipca 1915 roku, ale data ta okazała się zupełnie nierealna, do czego przyczyniły się opóźnienia w dostawie materiałów. Pod koniec 1914 roku gotowość wynosiła tylko 31,9%. Wybuch I wojny światowej skomplikował sytuację, gdyż turbiny i mechanizmy dla okrętu miały być wykonane w Rewlu z pomocą niemieckiej firmy Vulcan. Kadłub wodowano 28 listopada (11 grudnia nowego stylu) 1915 roku. Na etapie wyposażania wystąpiły dalsze opóźnienia z powodu trudności wojennych. Z powodu zagrożenia Rewla przez niemiecką armię, kadłub okrętu odholowano w połowie listopada 1917 roku do Stoczni Admiralicji w PiotrogrodzieW innym miejscu podaje, że kadłub odholowano do Petersburga w październiku 1917 (przez lodołamacz „Tarmo”).. Planowano następnie ukończenie okrętu na 1919 rok, lecz stanęła temu na przeszkodzie rewolucja październikowa, a następnie wojna domowa w Rosji. Prace nad okrętem przerwano w marcu 1918 roku, przy gotowości ok. 80%.

Z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej Rosji radzieckiej, dopiero pod koniec 1924 roku wznowiono prace nad ukończeniem okrętu, w Zakładzie Bałtyckim (Bałtijskij Zawod) w Leningradzie. Podjęto decyzję o dokończeniu budowy według pierwotnego projektu, z niewielkimi zmianami uzbrojenia (zastąpienie 4 dział przeciwlotniczych 63 mm przez działa 75 mm i dodanie 3 potrójnych aparatów torpedowych 450 mm, w miejsce większości wyrzutni podwodnych). 5 lutego 1925 roku okręt otrzymał nową „rewolucyjną” nazwę „Profintern” (międzynarodówka komunistycznych związków zawodowych).

26 kwietnia 1927 roku ukończony okręt rozpoczął próby. 1 lipca 1928 roku „Profintern” wszedł do służby w radzieckich Siłach Morskich Morza Bałtyckiego. Drugim podobnym ukończonym okrętem była „Czerwona Ukraina” czarnomorskiego typu Admirał Nachimow.

Ocena i modernizacje Ogólny opis w artykule krążowniki lekkie typu Swietłana „Krasnyj Krym” ukończono według pierwotnego projektu krążowników typu Swietłana, z niewielkimi modyfikacjami uzbrojenia. W chwili wejścia do służby był już jednostką przestarzałą, przede wszystkim z powodu mało racjonalnego rozmieszczenia artylerii głównej na burtach, typowego dla krążowników sprzed I wojny światowej, a także stosunkowo małego kalibru dział. Artylerię główną stanowiło aż 15 pojedynczych dział kalibru 130 mm, z których jednak tylko 8 stanowiło salwę burtową. 9 dział było umieszczonych w stanowiskach na pokładzie, chronionych maskami przeciwodłamkowymi grubości 25 mm, a pozostałe 6 w analogicznie chronionych kazamatach. Uzbrojenie to, jakkolwiek przewyższające liczbą dział krążowniki okresu I wojny światowej i lat 20., ustępowało powojennym zagranicznym krążownikom lekkim, uzbrojonym standardowo w racjonalniej rozmieszczone działa kalibru 152 mm. Niemniej jednak, na przewidywanym akwenie działań – Morzu Czarnym, okręt nie miał liczących się przeciwników, a podczas II wojny światowej okazał się użyteczny w roli ostrzeliwania celów lądowych.

thumb|„Krasnyj Krym” W burtach pod pokładem dziobowym znajdowały się kazamaty dla 4 dział 130 mm – po dwie na burtę. Na pokładzie dziobowym znajdowało się pojedyncze działo 130 mm, za nim mało rozbudowana nadbudówka połączona z trójnożnym masztem i przednim kominem, a dalej dwa stanowiska dział 130 mm na burtach. Na pokładzie rufowym była niska jednopiętrowa nadbudówka, na której znajdowały się dwa stanowiska dział obok siebie. W ścianach nadbudówki były z kolei rufowe kazamaty dwóch dział 130 mm (ich ściany stanowiły przedłużenie powierzchni burt). Pozostałe 4 działa 130 mm umieszczone były na sponsonach pokładu na śródokręciu, po dwa na burtę.

Uzbrojenie przeciwlotnicze początkowo stanowiło aż 9 pojedynczych dział 75 mm L/50 wz. 28 na podstawach Mellera (o jedno więcej niż na „Czerwonej Ukrainie” i więcej niż na okrętach zagranicznych tego okresu). Umieszczone były na pokładzie, rozsunięte na burty: dwa na dziobie (za pierwszym działem artylerii głównej), dwa przed drugim kominem (nad kazamatami, na końcu pokładu dziobowego), dwa na nadbudówce rufowej (przed działami artylerii głównej) i trzy na pokładzie rufowym, w układzie trójkąta. Uzbrojenie to, jakkolwiek silne, okazało się mało udane pod względem obsługi i na początku lat 30. najprawdopodobniej zastąpiono je przez 6 starszych, lecz sprawdzonych dział 76,2 mm 8-K Lendera wz. 15, podobnie jak na „Czerwonej Ukrainie”. W latach 1935–1936 podczas modernizacji zastąpiono je ostatecznie przez trzy dwudziałowe stanowiska włoskich dział 100 mm Minzini, z maskami ochronnymi (jedno na pokładzie dziobowym, przed armatą 130 mm i dwa na pokładzie rufowym, po obu burtach). Ich skuteczność ograniczał jednak przestarzały centralny system kierowania ogniem oraz konieczność donoszenia ręcznie amunicji.

Lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze pojawiło się na okręcie dopiero w latach 30. W latach 1937-38 dodano 6 pojedynczych działek plot. 45 mm 21-K (po dwa na burtę na końcu pokładu dziobowego przed drugim kominem i po jednym na burtę na nadbudówce rufowej). Krótko przed wybuchem wojny z Niemcami dodano 7 pojedynczych wkm 12,7 mm DSzK. Półautomatyczne działka 45 mm miały jednak niską szybkostrzelność i były mało skuteczne, więc po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej dalej wzmacniano uzbrojenie małokalibrowe, początkowo dzięki zachodnim dostawom lend-lease. Zimą 1941/42 roku rufową parę armat 45 mm zamieniono na dwa poczwórnie sprzężone brytyjskie wkm-y 12,7 mm Vickers, a następnie okręt otrzymał jeszcze 4 działka Oerlikon 20 mm. W ciągu 1942 roku wreszcie zdołano wyposażyć okręt w 10 radzieckich skuteczniejszych pojedynczych automatycznych armat 37 mm , zdejmując działka 20 mm i 3 wkm-y DSzK (lekkie uzbrojenie plot. w 1943 roku składało się z 4 działek 45 mm, 10 działek 37 mm, 8 wkm Vickers i 4 wkm DSzK). Działka 37 mm były rozmieszczone następująco: 4 na pokładzie wokół nadbudówki dziobowej (po dwie na burtach), 3 za drugim kominem (dwie na platformach na burtach i jedno na śródokręciu), jedno pomiędzy rufowymi działami 130 mm i dwa na burtach na rufie. W lipcu 1944 roku zdjęto pozostałe cztery działka 45 mm i na ich miejsce na burtach na końcu pokładu dziobowego ustawiono dwa działka 37 mm – wbrew części publikacji, prawdopodobnie nie zostały one dodane, a przeniesiono tam dwa działka stojące dotąd w osi podłużnej okrętu, dla zwiększenia pola ostrzału. Zdjęto też wkm-y DSzK. Załoga okrętu wówczas wzrosła do 852 ludzi. Dopiero w 1945 roku okręt otrzymał radar – brytyjski Typ 291.

Początkowo uzbrojenie torpedowe stanowiło 11 wyrzutni torped 450 mm: trzy potrójne aparaty torpedowe na pokładzie rufowym (dwa na burtach i jeden w osi symetrii na samej rufie) oraz dwie przestarzałe podwodne wyrzutnie torped w kadłubie na śródokręciu (maksymalnie 7 torped w salwie na burtę). W 1929 roku zdemontowano aparat rufowy, lecz na początku lat 30. po przejściu na Morze Czarne dodano dwa potrójne aparaty torpedowe na burtach na pokładzie na śródokręciu. Podczas modernizacji w latach 1935-1936 uzbrojenie torpedowe wymieniono całkowicie na dwa potrójne aparaty torpedowe 39-Ju większego kalibru 533 mm na burtach za trzecim kominem; zdemontowano też wyrzutnie podwodne. Okręt mógł przenosić opcjonalnie do 100 min morskich. Od modernizacji w latach 30. był także uzbrojony w 30 bomb głębinowych w zrzutniach (10 dużych B-1 i 20 małych M-1).

„Profintern” mógł początkowo przenosić dwa wodnosamoloty rozpoznawcze na platformie za drugim kominem, spuszczane na wodę charakterystycznymi masywnymi dźwigami. Początkowo stosowano wodnosamoloty Avro 504 lub ich kopie MU-1 (mieściły się nawet trzy), a od 1930 roku stosowano niemieckie łodzie latające KR-1 (Heinkel HD.55). Samoloty te wycofano w 1939 roku i zdemontowano wówczas przestarzałe wyposażenie lotnicze, razem z dźwigami.

Opancerzenie tworzył główny burtowy pas pancerny na linii wodnej z cementowanej stali Kruppa, który ciągnął się na większości długości okrętu i miał grubość 75 mm i wysokość 2,1 m. Nad nim rozciągał się górny pas, grubości 25 mm, wysokości 2,25 m, na całej długości kadłuba. Dolny pokład (na wysokości górnej krawędzi głównego pasa pancernego) miał grubość 20 mm, górny pokład miał również grubość 20 mm. Maszyna sterowa była przykryta pancerzem 25 mm. Na rufie była poprzeczna gródź pancerna grubości 50 mm. Stanowisko dowodzenia było chronione pancerzem 75 mm (podłoga i dach 50 mm). Maski dział miały pancerz przeciwodłamkowy 25 mm. Masa opancerzenia wynosiła 1330 ton.

Na próbach „Profintern” osiągnął maksymalną prędkość 29,5 węzła przy mocy 59 200 KM, lecz w 1941 roku jego prędkość nie była wyższa niż 27,5 w., a pod koniec wojny – 22 węzły.

Służba Okres przedwojenny thumb|„Aurora” i „Profintern” w Swinemünde, sierpień 1929