thumb|GPU jako „rewolucyjna błyskawica”. Sowiecki plakat propagandowy 1930 GPU ( (ГПУ) – Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije – Państwowy Zarząd Polityczny) – sowiecka policja polityczna od 6 lutego 1922 do 2 grudnia 1923 rokuJan Larecki: Leksykon Służb specjalnych świata, s. 236–237. . Utworzona wskutek przekształcenia Czeki. Po utworzeniu w grudniu 1922 ZSRR, w listopadzie 1923 przekształcona w OGPU, którego oddziały republikańskie nosiły nazwę GPU.

Utworzenie GPU IX Wszechrosyjski Zjazd Rad 28 grudnia 1921 ogłosił postanowienie o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Czeka).

6 lutego 1922 roku Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy (WCIK) wydał postanowienie, na mocy którego powołany został Państwowy Zarząd Polityczny przy istniejącym od listopada 1917 Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych RFSRR (NKWD).

Administracja i zadania GPU Mimo iż GPU formalnie usytuowany był w strukturach NKWD RFSRR, to była to jedynie podległość organizacyjna, gdyż zachował on bardzo dużą samodzielność działania. Wynikało to z objęcia dwóch stanowisk kierowniczych przez jednego człowieka Feliksa Dzierżyńskiego. Dzierżyński był jednocześnie ludowym komisarzem spraw wewnętrznych i przewodniczącym GPU, przykładając więcej sił i uwagi na piony bezpieczeństwa państwowego, wywiadu i kontrwywiadu, czyli GPU, wywodzącego się z jego byłej organizacji Czeki, niż do reszty NKWD, spełniającego wówczas rolę resortu porządku i ładu publicznego i gospodarczo-administracyjnego.

Struktury GPU nie odbiegały od struktur rozwiązanej Czeka. W kwietniu 1922 utworzono Wydział Wschodni GPU, w maju 1922 Wydział Kontrwywiadowczy (KRO) GPU i w sierpniu 1922 – Wydział Prawny GPU.

GPU przy NKWD RFSRR, odpowiedzialny był za: wykrywanie i zwalczanie działań kontrrewolucyjnych i bandytyzmu; walka ze szpiegostwem; ochrona kolei i dróg wodnych; zabezpieczenie granicy RFSRR; walka z kontrabandą.

Centralne Organy kierownicze GPU (do 2 listopada 1923) Struktura Organizacyjna GPU NKWD RFSRR

Struktura organizacyjna Głównego Zarządu Politycznego przy NKWD RFSRR składała się w większości z pionów przejętych z nieistniejącej już Czeki, takich jak Oddział Kontrwywiadowczy (KontRrazwiedywatielnyj Otdieł – KRO), Zarząd Tajno-Operacyjny (Siekrietno-Opieratiwnoje Uprawlenije – SOU), z którego wywodzi się Oddział Specjalny (Osobyj Otdieł – OO, czyli kontrwywiad wojskowy, a następnie sławny Smiersz oraz Oddział Tajno-Polityczny SPO, który w następnych latach rozrósł się do głównego pionu policji politycznej GUGB. NKWD, a po kojejnych zmianach strukturalnych w radzieckich organach bezpieczeństwa NKGB). Z Czeki przeszedł pod kontrole GPU NKWD RFSRR, jeszcze młody, ale sprawnie działający Oddział Zagraniczny (INOstrannyj Otdieł – INO), czyli pion odpowiedzialny za wywiad zagraniczny, który w następnych latach odniósł sukcesy, za które należy uznać prowadzenie tzw. Pięciu Wspaniałych oraz penetrację amerykańskiego programu budowy bomby atomowej ps. Enormoz (Projekt Manhattan), a następnie powiększony do wielkości Zarządu, nazwę zmieniono na Inostrannoje Uprawlenije – INU, czyli Zarząd Zagraniczny.

Struktura Organizacyjna GPU przedstawiała się następująco:

Przewodniczący GPU: Ludowy komisarz spraw wewnętrznych – Feliks Dzierżyński: 6.II.1922 – 2.XI.1923 Zastępca przewodniczącego: Józef Unszlicht: 6.II.1922 – 2.XI.1923 Sekretarz Przewodniczącego: Wieniamin Gerson: 6.II.1922 – 2.XI.1923 Kolegium przy Przewodniczącym GPU Skład Kolegium GPU (na koniec 1922 roku) Sekretariat Kolegium – Szef Sekretariatu Kolegium GPU: R. Jezierskaja: 6.II.1922 – 2.XI.1923 Komisarz Spraw Wewnętrznych, Przewodniczący GPU: Feliks Dzierżyński Zastępca Przewodniczącego GPU: Józef Unszlicht Szef GPU Guberni Moskiewskiej: Filipp Miedwied´ Szef GPU Guberni Piotrogrodzkiej: Stanisław Messing Szef Tajnego Zarządu Operacyjnego [SOU] GPU: Wiaczesław Mienżynski Szef Oddziału Specjalnego [SOU] GPU: Gienrich Jagoda Szef Oddziału Specjalistycznego [SOU] GPU: Gleb Bokij Szef Oddziału Wschodniego [SOU] GPU: Jakow Peters Wydział Specjalny (ochrona działaczy i obiektów partyjnych i rządowych) szef Abram Bieleńki 6.II.1922 – 2.XI.1923

Zarząd Organizacyjny szefowie: kolejno: Gienrich Jagoda luty/kwiecień 1922, W. Czajwanow kwiecień/wrzesień 1922, oraz jako pełniący obowiązki szefa S. Żdanowicz wrzesień/listopad 1922. Zarząd rozwiązano a sprawy przekazano do Zarządu Administracyjno-Organizacyjnego (AOU).

Zarząd Tajno-Operacyjny [SOU], szef: Wiaczesław Mienżynski 6.II.1922 – 2.XI.1923, koordynował działania oddziałów operacyjnych które wchodziły w jego skład: Oddział Specjalny [OO] (kontrwywiad w Armii Czerwonej i Flocie Czerwonej, zwalczanie szpiegostwa i bandytyzmu politycznego oraz cenzura wojskowa), szef: Wiaczesław Mienżynski luty/czerwiec 1922, Gienrich Jagoda czerwiec 1922 – listopad 1923 Oddział Kontrwywiadowczy [KRO], utworzony 8 lipca 1922 roku z przekształcenia Wydział Kontrwywiadowczego Oddziału Specjalnego [OO] szef Artur Artuzow 13.VII.1922 – 2.XI.1923 Oddział Tajny [SO] (walka z antyradzieckimi partiami, organizacjami i ugrupowaniami politycznymi oraz duchowieństwem): szef Timofiej Samsonow 6.II.1922 – 25.V.1923, następnie Tierientij Dieribas maj/listopad 1923 Oddział Zagraniczny INO (wywiad zagraniczny) naczelnik Solomon Mogilewski luty/marzec 1922, i Michaił Trilisser marzec/listopad 1923 Oddział Operacyjny [OO] (obserwacja zewnętrzna, areszty, technika operacyjna, kartoteka, archiwum, analiza i opracowywanie informacji oraz statystyks, prasa itp.) szef I. Surta 6.II.1922 – 12.V.1923, Karl Pauker maj/listopad 1923 Oddział Centralnej Rejestracji wydzielony z OO, posiadał 9 biur i wydziałów; szef J. Rocen marzec/kwiecień 1922 następnie Aleksandr Szanin 1922–1923 Oddział Informacyjny [INFO] utw. 28 marca 1921 roku. (opracowywał informacje i zbiorcze analizy dla kierownictwa NKWD, partii i rządu sowieckiego, zajmował się także cenzurą wojskową). Szef: Innokientij Stukow marzec/wrzesień 1921, Bronisław Bortnowski wrzesień/grudzień 1921 oraz Witold Aszmarin (właściwie Achramowicz) 1.I.1922 – 2.XI.1923 Oddział Transportowy (w oddziałowi podlegały cztery wydziały) szef Gieorgij Błagonrawow Oddział Wschodni utw. 2 czerwca 1922 roku, na bazie 14 Wydziału OO (Operacyjnego) (zwalczał kontrrewolucje we wschodnich i południowo-wschodnich republikach RFSRR, organizował także kontrwywiad przeciwko tzw. państwom ościennym) szef Jakow Peters VI.1922 – 2.XI.1923 Oddział Kontroli Politycznej utw. 21 grudnia 1922 roku (kontrolował międzynarodową i krajową korespondencję oraz inne przesyłki pocztowe) szef Boris Etingof 21.VI.1922 – 1.V.1923, maj/listopad 1923 Specjalne Międzynarodowe Biuro ds. Dezinformacji utw. w styczniu 1923 roku Biuro Specjalne ds. Administracyjnej Zsyłki Antyradzieckich Elementów Inteligenckich utw. na początku listopada 1922 roku, zlikwidowane pod koniec stycznia 1923 roku, szef Jakow Agranow 2XI.1922 – 27.I.1923

Zarząd Ekonomiczny [EKU] (zwalczał tzw. kontrrewolucyjne działania w gospodarce, szpiegostwo ekonomiczne, przestępstwa gospodarcze i urzędnicze); szef Zinowij Kacnelson, początkowo jako pełniący obowiązki 1922–1923

Zarząd Administracyjno-Organizacyjny [AOU] posiadał 18 różnych Oddziałów i wydziałów. Szef: Stanisław Redens luty/wrzesień 1922 oraz I. Woroncow wrzesień 1922 – listopad 1923

Sztab Wojsk GPU Szef: F. Pataki, następnie E. Kadomcew oraz N. Jefimow 1922-1923

Oddział Specjalny (kryptologia dla potrzeb kraju, także radiowywiad oraz radiokontrwywiad) szef Gleb Bokij

Oddział Szyfrowy (tajna łączność szyfrowa)

Oddział Prawny utw. 22 sierpnia 1922, szef Władimir Feldman 22.VIII.1922 – 2.XI.1923, jednocześnie komendant Szkoły GPU

Oddział Zaopatrzenia szef S. Sidorow 6.II.1922 – 2.XI.1923

Kursy-Szkoła GPU szef Władimir Feldman 6.II.1922 – 2.XI.1923

Archiwum Wojskowe GPU utw. w maju 1922 roku

Oddział Ochrony Granic GPU utw. pod koniec lipca 1923 roku, szef Jan Olskij (właściwie Kulikowski) sierpień/październik 1923,

Główna Inspekcja Wojsk GPU utw. w październiku 1923 roku szef Jan Olskij październik/listopad 1923

GPU w terenie i przekształcenie w OGPU W terenie GPU posiadało swoje przedstawicielstwa, które działały w okręgach, republikach autonomicznych, guberniach i większych miastach Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Po utworzeniu ZSRR w listopadzie 1923 Państwowy Zarząd Polityczny wyodrębniono ze struktur NKWD i na jego bazie powołano Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU), podporządkowany Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR. Po przekształceniu GPU w OGPU nazwę GPU nosiły oddziały OGPU w republikach ZSRR.

Przypisy

Kategoria:NKWD Kategoria:Rosyjska FSRR 1917–1922