Krew pępowinowa – krew zlokalizowana w naczyniach krwionośnych pępowiny płodu lub noworodkaSłownik tematyczny. Biologia, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 73, ISBN 978-83-01-16530-7.. Stanowi źródło komórek macierzystych hemopoezy, dlatego jest powszechnie stosowana w leczeniu ciężkich chorób (zarówno autologicznych, jak i allogenicznych) zastępując przeszczep szpiku kostnego. Krew pępowinowa jest pobierana podczas porodu przez przeszkolony personel medyczny w każdym szpitalu w Polsce. Przeszczepienie krwi pępowinowej jest w Polsce refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia w 80 jednostkach chorobowych z zakresu hematologii i onkologii.
W Polsce pierwszego przeszczepu krwi pępowinowej (z prywatnego banku krwi) dokonano w 2007 roku.
Właściwości krwiotwórczych komórek macierzystych z krwi pępowinowej
Komórki macierzyste są pierwotnymi komórkami organizmu człowieka. Ich cechą charakterystyczną jest zdolność do nieograniczonej liczby podziałów i samoodnowy. W konsekwencji, mogą dać początek wszystkim, a nie tylko wybranym komórkom organizmu.
Komórki macierzyste pobiera się ze szpiku kostnego, krwi obwodowej lub krwi pępowinowej. Te ostatnie można uzyskać wyłącznie przy porodzie. Obecnie są to jedyne źródła komórek macierzystych, które standardowo wykorzystuje się w medycynie.
Komórki macierzyste z krwi pępowinowej to szczególny typ komórek: pierwotnych i niewyspecjalizowanych, które mają większą zdolność odnawiania się i przekształcania w inne typy komórek krwi. Dzięki temu, mogą odbudowywać układ krwiotwórczy i odpornościowy pacjenta.
W 2023 roku powstał dokument prezentujący stan wiedzy na temat zastosowania hematopoetycznych komórek macierzystych krwi pępowinowej w hematologii dziecięcej. Dokument powstał na spotkaniu grupy ekspertów Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej 16 czerwca 2023 r. we Wrocławiu.https://przegladpediatryczny.pl/a6505/Krwiotworcze-komorki-macierzyste-krwi-pepowinowej-----stan-wiedzy-w-2023-roku.html W dokumencie opisano zastosowania krwi pępowinowej w leczeniu ciężkich chorób, skupiono się także na zaletach, jak i ograniczeniach tego rodzaju materiału oraz możliwościach bankowania krwi pępowinowej w Polsce. Podkreślono także, że „oddanie krwi pępowinowej do banku rodzinnego jest autonomiczną decyzją rodziców. Należy poinformować rodziców o takiej możliwości w odpowiednim czasie przed porodem, aby mając dostęp do rzetelnych informacji, mogli podjąć świadomą decyzję, czy chcą pobrania krwi pępowinowej podczas porodu, czy nie.”
W grudniu 2025 r. Polskie Towarzystwo Onkologii i Hematologii Dziecięcej opublikowało nowe stanowisko na temat znaczenia krwi pępowinowej jako źródła krwiotwórczych komórek macierzystych. Dokument opracowany przez czołowych specjalistów w Polsce, podsumowuje obecny stan wiedzy, nowe możliwości leczenia oraz perspektywy dla tej formy terapii.https://ptohd.pl/krwiotworcze-komorki-macierzyste-krwi-pepowinowej-w-2025-roku/
W składzie:
prof. dr hab. n. med. Wojciech Młynarski
Prezes PTOiHD, Kierownik Kliniki Pediatrii, Onkologii i Hematologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.
prof. dr hab. n. med. Katarzyna Derwich
Przewodnicząca Sekcji Guzów Kości PTOiHD, Kierownik Kliniki Onkologii, Hematologii i Transplantologii Pediatrycznej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu.
prof. dr hab. n. med. Katarzyna Drabko
Kierownik Kliniki Hematologii, Onkologii i Transplantologii Dziecięcej Katedry Pediatrii, Kierownik Katedry Pediatrii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
prof. dr hab. n. med. Krzysztof
Przewodniczący Grupy Roboczej ds. Chorób Dziecięcych w EBMT (EuropeanBoneMarrow Transplant Group), Kierownik Kliniki Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej we Wrocławiu (tzw. Przylądka Nadziei).
prof. dr hab. n. med. Paweł Łaguna
Kierownik Oddziału Klinicznego Onkologii, Hematologii Dziecięcej, Transplantologii Klinicznej i Pediatrii, UCK Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
prof. dr hab. n. med. Jan Styczyński
Konsultant Krajowy w dziedzinie onkologii i hematologii dziecięcej, Kierownik Zakładu Onkologii Klinicznej i Eksperymentalnej w Katedrze Pediatrii, Hematologii i Onkologii Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum w Bydgoszczy.
prof. dr hab. n. med. Tomasz Szczepański
Kierownik Katedry i Kliniki Pediatrii, Hematologii i Onkologii Dziecięcej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, Rektor SUM
Historia krwi pępowinowej w leczeniu
Pierwsze doniesienia naukowe dotyczące potencjału komórek macierzystych obecnych w krwi pępowinowej pojawiły się w latach 70. XX wieku, kiedy wykazano, że materiał ten może być alternatywnym źródłem komórek krwiotwórczych dla przeszczepień. Badania laboratoryjne potwierdziły zdolność komórek z krwi pępowinowej do odbudowy układu krwiotwórczego i odpornościowego, podobnie jak w przypadku komórek pobieranych ze szpiku kostnego.
Przełom nastąpił 8 października 1988 roku, kiedy w szpitalu Saint-Louis w Paryżu przeprowadzono pierwsze na świecie udane przeszczepienie krwi pępowinowej. Dawczynią była nowo narodzona siostra pięcioletniego chłopca chorego na niedokrwistość Fanconiego, a zabieg wykonał zespół pod kierownictwem dr Eliane Gluckman. Transplantacja zakończyła się sukcesem i potwierdziła, że krew pępowinowa może być bezpiecznym i skutecznym źródłem komórek macierzystych.
Od tego czasu technologia ta zaczęła się dynamicznie rozwijać. Współcześnie krew pępowinowa jest uznanym źródłem materiału do terapii w ponad 80 chorobach hematologicznych, onkologicznych i metabolicznych, a jednocześnie stanowi przedmiot intensywnych badań nad nowymi zastosowaniami w medycynie regeneracyjnej.
W Polsce dokonano obecnie kilkuset przeszczepień komórek pochodzących z krwi pępowinowej. Pierwszy zabieg odbył się w 1994 roku. Pacjentem był chłopiec z ostrą białaczką szpikową, któremu zdrowe komórki oddała siostra. Podobne przeszczepienie, również w przypadku tej samej choroby, miało miejsce w 2000 roku. Nie były to jednak komórki macierzyste pochodzące z bankowania krwi pępowinowej, lecz bezpośrednio od dawców.
Procedura pobrania komórek macierzystych
W momencie narodzin dziecka istnieje możliwość zabezpieczenia dwóch rodzajów komórek macierzystych, które mają szerokie zastosowanie w medycynie:
• krwiotwórczych komórek macierzystych – pozyskiwanych z krwi pępowinowej, z naczynia sznura pępowinowego,
• mezenchymalnych komórek macierzystych – pobieranych ze sznura pępowinowego, a dokładniej z tzw. Galarety Whartona.
Krwiotwórcze komórki macierzyste (o charakterze multipotencjalnym) mają zdolność przekształcania się w różne typy komórek krwi. Odpowiadają za odbudowę układu krwiotwórczego i immunologicznego, dlatego znajdują zastosowanie w ich regeneracji. Mogą być pobrane z trzech głównych źródeł:
• krwi pępowinowej – to najbogatsze źródło komórek macierzystych, dostępne wyłącznie w chwili porodu po odpępnieniu noworodka,
• szpiku kostnego – materiał pobiera się przez nakłucie kości biodrowych. Mimo dużej bazy potencjalnych dawców, według danych Fundacji DKMS ok. 30% pacjentów w Polsce nie znajduje zgodnego dawcy,www.dksm.pl
• mobilizowanej krwi obwodowej – aby zwiększyć liczbę krwiotwórczych komórek, dawcy podaje się specjalne czynniki stymulujące ich produkcję. Następnie są one oddzielane od krwi przy pomocy separatora. To procedura wymagająca czasu i kilku etapów.
Izolowane z krwi pępowinowej krwiotwórcze komórki macierzyste są obecnie wykorzystywane w leczeniu około 80 ciężkich chorób hematologicznych, onkologicznych i metabolicznych. Są to procedury standardowe, refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Przed podaniem zawsze sprawdza się zgodność tkankową pomiędzy dawcą a biorcą.
Komórki te mogą być przechowywane przez wiele lat w kriostatach, w oparach ciekłego azotu. Badania wykazały, że próbki krwi pępowinowej przechowywane przez 27 lat zachowały swoje właściwościhttps://parentsguidecordblood.org/en/news/how-long-can-cord-blood-be-stored, dlatego przyjmuje się, że mogą być przechowywane praktycznie bezterminowo.
Zestaw do pobrania krwi pępowinowej dostarczają rodzice dziecka tuż przed porodem. Składa się on m.in. z dużego worka, do którego przeprowadzone są przewody zakończone igłami oraz małego worka, który zawiera płyn przeciw krzepnięciu krwi. Całość tworzy jeden zamknięty układ. Zabieg pobrania wykonuje wykwalifikowana i przeszkolona położna. Za pomocą igieł nakłuwa ona naczynie pępowinowe, dzięki czemu krew spływa bezpośrednio do worka i miesza się z płynem przeciw krzepnięciu. Pobranie trwa kilka minut i jest całkowicie bezpieczne i bezbolesne zarówno dla matki, jak i dla dziecka. Nie wymaga także wcześniejszego odpępnienia.
Po jego zakończeniu na worek nakłada się specjalne zaciski, które uniemożliwiają wypłynięcie materiału podczas transportu. Worek umieszcza się z powrotem w zestawie i wraz z odpowiednią dokumentacją przekazuje się osobie uprawnionej przez bank do transportu do laboratorium.
Mezenchymalne komórki macierzyste
Dzięki swojej zdolności do regeneracji, komórki tkankowe mają istotne znaczenie w medycynie regeneracyjnej. Mogą przekształcać się w różne typy komórek, m.in. nerwowe, kostne czy chrzęstne.
Podobnie jak inne komórki macierzyste, z wiekiem tracą swoje właściwości, dlatego ich pobranie w momencie porodu pozwala zachować je w najbardziej wartościowej postaci.
Podczas narodzin, mezenchymalne komórki macierzyste pozyskuje się ze sznura pępowinowego (z tzw. Galarety Whartona) oraz z łożyska. Położna dezynfekuje sznur pępowinowy, odcina jego fragment o długości około 10–15 cm i umieszcza go w specjalnym pojemniku. W osobnym pojemniku zabezpieczane jest również całe łożysko. Dopiero w laboratorium izoluje się z tych materiałów mezenchymalne komórki macierzyste, które mogą stać się podstawą do tworzenia nowoczesnych terapii komórkowych i genowych – tzw. produktów ATMP (Advanced Therapy Medicinal Products).
Zastosowanie krwi pępowinowej w leczeniu Krew pępowinową i zawarte w niej komórki macierzyste wykorzystuje się do leczenia na cały świecie. Pierwsze przeszczepienie odbyło się 8 października 1988 roku. Ich biorcą był 5-letni chłopiec Matthew Farrow pochodzący z Północnej Karoliny w USA, który cierpiał na niedokrwistość Fanconiego.https://parentsguidecordblood.org/en/news/catching-up-matt-farrow-2023 Komórki macierzyste pozyskano z krwi pępowinowej jego młodszej siostry. Przeszczepienia dokonano w szpitalu Saint-Louis w Paryżu, pod kierownictwem dr Eliane Gluckman.
Stanowi ona od tamtej pory rodzaj terapii standardowej w ponad 80 chorobach onkologicznych, hematologicznych i metabolicznych.https://parentsguidecordblood.org/en/diseases Zgodnie z dostępnymi danymi – komórki macierzyste zostały użyte na świecie ponad 85 000 razy.
W Polsce, aktualne zestawienie wydanych komórek macierzystych z krwi pępowinowej w obrębie własnej działalności prowadzi tylko jeden bank komórek macierzystych uwzględniając wiek pacjenta, jednostkę chorobową, kraj oraz rok podania.https://www.pbkm.pl/baza-wiedzy/zestawienie-leczonych-pacjentow
Transplantacje autologiczne
W przypadku tzw. transplantacji autologicznej pacjent jest jednocześnie biorcą i dawcą, co daje mu pełną zgodność tkankową oraz możliwość szybszego rozpoczęcia terapii. Statystyki europejskie pokazują, że ten rodzaj przeszczepień stanowi około 60% wszystkich wykonywanych przeszczepień.https://poltransplant.org.pl/publikacje/biuletyn-informacyjny-poltransplantu/ Dotychczas najczęściej wykorzystywano komórki pozyskane ze szpiku lub krwi obwodowej – głównie ze względu na ich łatwiejszą dostępność niż krew pępowinowa. Dlatego w Polsce prowadzone są kampanie edukacyjne skierowanie do kobiet w ciąży, mające na celu przedstawienie możliwości zabezpieczenia krwi pępowinowej podczas porodu.
Metoda leczenia zawsze dobierana jest też do pacjenta indywidualnie. O tym, czy przeszczepienie autologiczne będzie możliwe, decydują m.in. rodzaj choroby, jej stadium, a często także wiek chorego.
U dzieci, autologiczne przeszczepienia z krwi pępowinowej stosuje się m.in. w leczeniu: