thumb|250px|Herb obecnego kamerlinga, kard. Kevina Farrella Sede vacante (od łac. sedes vacans – „nieobsadzona stolica” lub „pusty tron”; forma sede vacante to ablativus absolutus i znaczy: „przy nieobsadzonej stolicy”; pokr. sedis vacantia – „stan nieobsadzenia stolicy”), sediswakancja – w Kościele katolickim termin określający okres, w którym stolica biskupia jest nieobsadzona.

Kodeks prawa kanonicznego z 1983 stosuje to określenie zarówno wobec wakansu Stolicy Apostolskiej (diecezji rzymskiej – sede Romana vacante), jak i każdej innej diecezji. Sede vacante trwa do momentu objęcia diecezji przez nowego biskupa. Administrowanie jest w tym czasie ograniczone do spraw najniezbędniejszych, gdyż obowiązuje zasada nihil innovetur (niczego nie należy zmieniać).

Sede vacante Stolicy Apostolskiej Sede vacante Stolicy Apostolskiej (łac. Apostolica sedes vacans) rozpoczyna się po śmierci lub rezygnacji papieża. W tym momencie władzę w Stolicy Apostolskiej i w całym Kościele katolickim przejmuje tymczasowo Kolegium Kardynałów z dziekanem na czele. Z kolei w Watykanie administrację przejmuje kamerling, pełniąc w ten sposób funkcję tymczasowej głowy Państwa Watykańskiego. Sede vacante trwa do wyboru nowego papieża przez konklawe. W średniowieczu, a także okresach późniejszych sede vacante trwała nieraz bardzo długo, z różnych powodów. Najdłuższe jej okresy miały miejsce w latach 1241–1243, 1268–1271, 1314–1316. Reorganizacja dokonana przez Pawła VI () przyczyniła się do usprawnienia wyboru nowego papieża.

W czasie wakatu Stolicy Apostolskiej ustaje władza rządzenia wszystkich urzędów kierowniczych Kurii Rzymskiej, niemniej wybrane urzędy zachowują lub otrzymują szczególne kompetencje: Kolegium Kardynałów – nie ma żadnej władzy wykonawczej i ustawodawczej, ma natomiast prawo wyboru nowego papieża, możliwość interpretacji prawa w zakresie wyboru nowego papieża oraz prawo kolegialnego podejmowania decyzji w najwyższej i niecierpiącej zwłoki sprawach ważnych dla Kościoła, jeżeli wakuje urząd kamerlinga i penitencjarza większego wówczas ma prawo wyznaczyć pełniących obowiązki tych urzędów, kongregacja partykularna – zespół trzech wylosowanych kardynałów (po jednym z każdego stopnia) pod przewodnictwem kamerlinga, którzy mają prawo decyzyjne w sprawach organizacyjnych związanych z pogrzebem papieża i przygotowaniem do konklawe – zmiana składu i kolejne losowanie odbywa się co 3 dni kamerling – zachowuje urząd, ale odpowiada przed Kolegium Kardynałów, stwierdza zgon papieża i informuje o tym wikariusza generalnego diecezji rzymskiej oraz dziekana Kolegium, przejmuje w zarząd i zabezpiecza Pałac Apostolski, pałac na Lateranie i w Castel Gandolfo, przejmując w nich władzę administracyjną, przygotowuje pogrzeb papieża dziekan Kolegium Kardynalskiego – informuje o śmierci papieża kardynałów i korpus dyplomatyczny oraz zwołuje konklawe i jemu przewodniczy wikariusz generalny Rzymu – zachowuje urząd, ale odpowiada przed Kolegium kardynałów, ogłasza publicznie śmierć papieża prefekci dykasterii i sekretarz stanu – tracą urząd, a zarząd administracyjny nad dykasteriami bez prawa decyzji wiążących przejmują ich zastępcy (sekretarze) penitencjarz większy, archiprezbiter bazyliki watykańskiej, wikariusz generalny Państwa Watykańskiego i legaci papiescy zachowują urząd, odpowiadając przed Kolegium Kardynalskim Najwyższy Trybunał Sygnatury Apostolskiej i Trybunał Roty Rzymskiej nie przerywają procesów mistrz papieskich ceremonii liturgicznych i ceremoniarze – zachowują urząd i pozostają w dyspozycji kardynałów, ponadto mistrz papieskich ceremonii liturgicznych uczestniczy w stwierdzeniu śmierci papieża, zamyka kardynałów na konklawe od wewnątrz i z dwoma ceremoniarzami oraz pomocnikami niedomagających elektorów wspiera kardynałów w czasie wyborów, opuszczając jednak kaplicę Sykstyńską w czasie głosowania, przechodząc do mniejszego pomieszczenia obok kaplicy, sporządza akt notarialny z przyjęcia wyboru przez elekta.

Jeśli zmarły papież pozostawił testament i ustanowił jego wykonawcę, to wykonawca testamentu ma za zadanie wykonać ostatnie życzenia papieża, ale ze swych poczynań zdaje relację wyłącznie nowemu papieżowi.

Podczas sede vacante Stolica Apostolska posługuje się herbem kardynała kamerlinga. Za tarczą herbową znajdują się dwa skrzyżowane klucze i rozpostarty parasol. Klucze to ewangeliczny symbol władzy danej Piotrowi przez Jezusa Chrystusa. Parasol to tzw. umbraculum, rodzaj uroczystego baldachimu, który był rozkładany nad kardynałami elektorami i po dokonanym wyborze składany u wszystkich, z wyjątkiem wybranego.

Szczegółowe zasady wakatu Stolicy Apostolskiej regulują kanony kan. 332 § 2 i 355 KPK (kan. 44 § 2 KKKW), oraz przede wszystkim konstytucja apostolska Universi Dominici gregis.

Sede vacante trwające powyżej dwóch lat

Poniżej wymieniono najdłuższe wakaty na Stolicy Apostolskiej w historii: Poprzedni papież Przyczyna Start Koniec Czas trwania Kamerling Miejsce elekcji Wybrany papież Klemens IV śmierć 29 listopada 1268 1 września 1271 2 lata, 10 mies. i 3 dni Pierre de Montbrun Viterbo (Pałac Papieski) Grzegorz X Mikołaj IV śmierć 4 kwietnia 1292 5 lipca 1294 2 lata, 3 mies. i 1 dzień Niccolò de Trevi Rzym / Perugia Celestyn V Klemens V śmierć 20 kwietnia 1314 2 sierpnia 1316 2 lata, 3 mies. i 13 dni Arnaud d'Aux Carpentras / Lyon Jan XXII Grzegorz XII rezygnacja 4 lipca 1415 11 listopada 1417 2 lata, 5 mies. i 7 dni François de Conzié Konstancja (Sobór) Marcin V

Lista sede vacante w ciągu ostatnich 200 lat Poprzedni papież Przyczyna Start Koniec (konklawe) Czas trwania Kamerling Miejsce konklawe Następny papież Leon XII śmierć 10 lutego 1829 31 marca 1829 49 dni Bartolomeo Pacca Pałac Kwirynalski Pius VIII Pius VIII śmierć 30 listopada 1830 2 lutego 1831 63 dni Pietro Francesco Galleffi Pałac Kwirynalski Grzegorz XVI Grzegorz XVI śmierć 1 czerwca 1846 16 czerwca 1846 15 dni Tommaso Riario Sforza Pałac Kwirynalski Pius IX Pius IX śmierć 7 lutego 1878 20 lutego 1878 13 dni Vincenzo Gioacchino Pecci Kaplica Sykstyńska Leon XIII Leon XIII śmierć 20 lipca 1903 4 sierpnia 1903 15 dni Luigi Oreglia di Santo Stefano Kaplica Sykstyńska Pius X Pius X śmierć 20 sierpnia 1914 3 września 1914 14 dni Francesco Salesio della Volpe Kaplica Sykstyńska Benedykt XV Benedykt XV śmierć 22 stycznia 1922 6 lutego 1922 15 dni Pietro Gasparri Kaplica Sykstyńska Pius XI Pius XI śmierć 10 lutego 1939 2 marca 1939 20 dni Eugenio Pacelli Kaplica Sykstyńska Pius XII Pius XII śmierć 9 października 1958 28 października 1958 19 dni Benedetto Aloisi Masella Kaplica Sykstyńska Jan XXIII Jan XXIII śmierć 3 czerwca 1963 21 czerwca 1963 18 dni Benedetto Aloisi Masella Kaplica Sykstyńska Paweł VI Paweł VI śmierć 6 sierpnia 1978 26 sierpnia 1978 20 dni Jean-Marie Villot Kaplica Sykstyńska Jan Paweł I Jan Paweł I śmierć 28 września 1978 16 października 1978 18 dni Jean-Marie Villot Kaplica Sykstyńska Jan Paweł II Jan Paweł II śmierć 2 kwietnia 2005 19 kwietnia 2005 17 dni Eduardo Martínez Somalo Kaplica Sykstyńska Benedykt XVI Benedykt XVI rezygnacja 28 lutego 2013 13 marca 2013 13 dni Tarcisio Bertone Kaplica Sykstyńska Franciszek Franciszek śmierć 21 kwietnia 2025 8 maja 2025 17 dni Kevin Farrell Kaplica Sykstyńska Leon XIV

Sede vacante katolickich patriarchatów wschodnich Wakat patriarchatu rozpoczyna się od śmierci patriarchy lub od jego rezygnacji z urzędu. Tymczasową władzę przejmuje wówczas najstarszy święceniami biskup eparchii patriarchy lub synodu patriarchalnego, który o tym fakcie zawiadamia papieża i zwołuje synod biskupów Kościoła patriarchalnego.

Synod biskupów zebrany zostaje w siedzibie patriarchy w obecności co najmniej dwóch trzecich eparchów Kościoła. Wyboru nowego patriarchy dokonuje się za zamkniętymi drzwiami przez głosy bezwzględnej większości elektorów. Po dokonanym wyborze, jeśli elekt przyjął wybór, synod zostaje zawieszony i następuje zgodna z prawem sui iuris intronizacja patriarchy, która kończy wakat stolicy.

Synod i nowy patriarcha informują papieża i innych patriarchów o dokonanym wyborze. Ponadto nowy patriarcha składa wyznanie wiary i prosi papieża o znak jedności.

Synod wyborczy musi być zwołany w ciągu miesiąca od rozpoczęcia sede vacante. Wybory nie powinny trwać dłużej niż 14 dni, a elekt musi potwierdzić przyjęcie wyboru w ciągu 2 dni.

Zasady wyboru patriarchy reguluje Kodeks kanonów Kościołów wschodnich zwłaszcza w kan. 63–77 oraz 126–132.

Sede vacante innych diecezji Sede vacante w innych diecezjach rozpoczyna się po śmierci ordynariusza, po przyjęciu jego rezygnacji, przeniesieniu lub pozbawieniu urzędu (jeśli nie był wyznaczony biskup koadiutor). Tymczasową władzę przejmuje biskup pomocniczy (przy większej liczbie najstarszy nominacją) albo inny kapłan z wykazu, który winien być sporządzony przez ordynariusza. Następnie kolegium konsultorów powinno wybrać administratora diecezjalnego. Jego urząd wygasa, gdy diecezję obejmuje mianowany przez papieża nowy biskup.

Zasady wakatu stolicy biskupiej reguluje dla Kościoła łacińskiego Kodeks prawa kanonicznego, w kan. 416–430, oraz dla katolickich Kościołów wschodnich Kodeks kanonów Kościołów wschodnich, w kan. 219–234.

Zobacz też

Extra omnes sedewakantyzm poczet papieży

Bibliografia

Kategoria:Prawo kanoniczne Kategoria:Kuria Rzymska