Ludwik Gumplowicz (ur. 9 marca 1838 w Krakowie, zm. 19 sierpnia 1909 w Grazu) – polski socjolog i prawnik.
Rodzina i środowisko Dzieciństwo i młodość Ludwika upłynęły w Krakowie, który po powstaniu listopadowym stał się głównym centrum organizacji konspiracyjnych. Rozwijało się w nim, gdzie indziej stłumione, życie polityczne oraz kształtowały się nowe postawy młodego pokolenia, chociaż życie gospodarcze miasta słabło. Krwawe wydarzenia rzezi galicyjskiej pogłębiły przepaść międzystanową wewnątrz kraju i nienawiść do Austrii. Polityka germanizacyjna, która, jak mówił sam Gumplowicz, była „jednym z tych rysów charakterystycznych, które ciągną się przez całe dzieje Austrii jak czerwona nić”, rozpoczęta w 1796 roku, przerwana dzięki powstaniu Wolnego Miasta Krakowa, nasiliła się po 1846 roku. Równocześnie za życia Gumplowicza dokonała się wielka metamorfoza Krakowa i mieszkańców. Dorastało pokolenie zbuntowane przeciwko stosunkom panującym we wszystkich dziedzinach życia miasta i kraju. Pojawiły się nowe prądy społeczne i polityczne.
Matka Ludwika pochodziła z asymilującej się inteligenckiej rodziny żydowskiej. Jego ojciec – Abraham, był zwolennikiem i jednym z najbardziej czynnych aktywistów rozwijających program asymilacji Żydów. W 1862 roku jego dom stał się jedną z placówek przedpowstańczej akcji konspiracyjnej. Dwóch jego starszych synów brało czynny udział w walkach powstańczych. Sam Abraham został mężem zaufania Rządu Narodowego i wraz z innymi postępowymi Żydami zajął się organizacją werbunku, zbiórką pieniędzy, propagandą i służbą sanitarną. Działalność społeczna ojca zaciążyła na zainteresowaniach młodego Ludwika i poniekąd wprowadziła go w problematykę społeczno-polityczną środowisk żydowskich oraz całego kraju.
Ludwik przeszedł na kalwinizm, z jednej strony dla podkreślenia ostatecznej asymilacji, z drugiej by uniknąć antysemickiej dyskryminacji w pracy naukowej. Jego żoną była Franciszka z Goldmanów. Synami Ludwika byli Władysław Gumplowicz, działacz różnych partii socjalistycznych, profesor Wolnej Wszechnicy Polskiej i wykładowca tajnych kompletów nauczania oraz Maksymilian Ernest Gumplowicz, działacz polonijny w Austrii, historyk, pierwszy lektor języka polskiego na Uniwersytecie Wiedeńskim.
Życiorys Ludwik Gumplowicz w 1857 roku wstąpił na wydział prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czwarty rok studiów odbył w Wiedniu, po czym wrócił do Krakowa, gdzie w 1864 r. uzyskał doktorat. Poza prawem interesował się historią i wówczas „raczkującymi” naukami społecznymi. Pierwsze swoje prace poświęcił historii prawa i ustroju społecznego dawnej Polski. Prace te cechował m.in. silny duch antyklerykalizmu. Działalność publicystyczną rozpoczął już w 1861 roku artykułami ogłoszonymi w lwowskim „Dzienniku Literackim” i warszawskiej „Jutrzence”. W Krakowie opublikował w 1867 r. pracę historyczną pt. Prawodawstwo polskie względem Żydów. W 1868 roku, na podstawie swoich pierwszych rozpraw historycznych, zabiegał o uzyskanie habilitacji. Jednak ze względu na silny antyklerykalizm jego rozpraw uznano, że kandydat nie daje „gwarancji obiektywności badań”. Wrogi stosunek autora do kleru i kościoła katolickiego wywołał ogólne zgorszenie recenzentów. W efekcie tylko na tej kwestii skupiono krytykę jego prac, zupełnie nie analizując innych jego poglądów. Skutecznie też przeszkodzono mu w zatrudnieniu i prowadzeniu wykładów na uniwersytecie. Przez kolejnych kilka lat Ludwik Gumplowicz zajmował się praktyką notarialną i pracą publicystyczną. Był redaktorem i właścicielem krakowskiego „Kraju”. Po upadku pisma w 1874 roku wyjechał do Grazu (Austria), gdzie w 1876 roku otrzymał stanowisko docenta, a później, w 1882 r. profesora. Wykładał i pisał po niemiecku. W tym czasie ukazały się jego podstawowe prace: „Rasse und Staat” (1875), „Philosophisches Staatsrecht” (1877), „Rechtsstaat und Sozialismus” (1881), „Der Rassenkampf” (1882), „Grundriss der Soziologie” (1885), „Soziologie und Politik” (1892), „Geschichte der Staatstheorien” (1905), „Allgemeines Staatsrecht” (1907), „Sozialphilosophie im Umriss” (1909).
Pobyt w Grazu był okresem najbardziej twórczym w jego biografii. Całą swą energię poświęcił socjologii, nowej dziedzinie nauki, której stał się współtwórcą. Jako pierwszy polski socjolog zajął się badaniem problematyki mniejszości etnicznych. Ze względu na jego teorię walki i rasy, bardzo często, jakże niesłusznie, zarzucano mu rasizm. Jednocześnie wiele czasu zabierały mu wykłady prawa państwowego i administracyjnego, prowadzone w nowatorskim ujęciu przez 30 lat. Osiągnięcia naukowe, których wyrazem było tłumaczenie wielu jego dzieł na kilka języków obcych, nie dały Gumplowiczowi pełnej satysfakcji. W Grazu, do końca życia, czuł się wygnańcem. Oto co pisał do Romualda Hubego: „Niczego więcej nie pragnąłbym, jak znowu wrócić do kraju i poświęcić się tym pracom, które od młodości ukochałem”.
Fakt, iż prawie cała aktywność naukowa Gumplowicza przypadła na okres jego pobytu w Grazu stał się podstawą fałszywego poglądu, iż był on uczonym austriackim. Przeczy temu choćby wyżej cytowany jego list do Haubego. Pomimo pozornej asymilacji, kariera naukowa Gumplowicza na obczyźnie nie była łatwa. Nie uznający kompromisów pionier dyscypliny, która w Austrii i Niemczech jeszcze nie znalazła uznania, wciąż był narażony na nieżyczliwość i ataki kolegów, prawników wychowanych na klasycznych teoriach państwa i prawa.
Dopiero w 1892 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego w zakresie prawa państwowego. Od 1908 roku był na emeryturze z tytułem profesora honorowego. Do Polski nigdy nie powrócił. W 1909 roku zdiagnozowano u niego raka języka, a lekarze określili stan jego zdrowia jako beznadziejny. W wieku 71 lat, wraz z żoną, która zapadła na nieoperacyjną zaćmę i straciła wzrok, popełnił samobójstwo zażywając cyjanek potasu. Ich ciała pochowano na cmentarzu ewangelickim w Wiedniu.
Gumplowicz uznawany jest przede wszystkim za socjologa. Był jednym z pionierów socjologii i w sposób istotny przyczynił się do rozwoju tej nauki. Z wykształcenia i zainteresowania był teoretykiem państwa i prawa. „System socjologii” uczonego, jest w dużej mierze podstawą jego teorii państwa. Ludwik Gumplowicz otwiera długi poczet przedstawicieli tzw. szkół socjologicznych w nauce o państwie i prawie.
Przegląd teorii i poglądów Był przedstawicielem socjologizmu. Postulował za odrębnością nauk społecznych, za odrębną ich metodologią. Jako zwolennik odrębności (w przeciwieństwie do np. Herberta Spencera), że nie da się wykazać "praw społecznych" lub " praw rządzących społeczeństwami" np. na podstawie praw fizjologicznych.
Równocześnie, ominujący w jego koncepcji był również naturalizm. Uważał, że zadaniem socjologii jest "wykrywanie przyrodniczych praw życia społecznego". Podstawą metodologii według niego powinna być indukcja i przechodzenie od poszczególnych faktów do ogólników (stąd w jego socjologii podstawą jest przejście od faktu społecznego do skomplikowanych procesów zachodzących w społeczeństwach). Twierdził, że podczas badań socjologicznych należy "odrzucić abstrakcję" zaś naukowo ujmować tylko to, co "rzeczywiste".
Według niego, w kontekście z drugiej strony odrębności socjologii od historii i 'nauk historycznych': według niego: "istnieje zasadnicza różnica pomiędzy filozofią historii a socjologią. Pierwsza z nauk próbuje ogarnąć dzieje ludzkie jako całość, druga skupia się na wybranym okresie, badając zachodzące wówczas zjawiska społeczne. Socjologia nie bada jednostek. Zadaniem socjologii jest poznawanie praw społecznych, czyli praw naturalnych działających w społeczeństwie."
Również jego postawą było, że "istotą praw społecznych jest ich powtarzalność bez względu na czas i miejsce. Istotą procesów społecznych jest wzajemne oddziaływanie grup poprzez wpływ społeczny. Wpływ społeczny to wpływ jednej grupy na drugą i przeciwdziałanie, czyli wprawianie w ruch stosunków pomiędzy grupami."
Podmiotem badań socjologii według niego są "żywioły społeczne" ("rasy", "grupy"). Według niego, jednostki podejmują działania tylko jako członkowie konkretnych grup społecznych – wynika to z tzw. egoizmu społecznego, czyli ze świadomego i podświadomego działania jednostki na rzecz całej grupy. Według niego, by takie zjawisko zaistniało, jednostka musi się utożsamić z grupą (jak mówi Gumplowicz, jednostka musi umiłować grupę). Ma tutaj zastosowanie zasada zgodnie z którą im silniejsza jest więź emocjonalna jednostki z daną grupą, tym bardziej ta jednostka będzie odczuwać wrogość i ksenofobię wobec innych grup i jednostek do nich należących.
Gumplowicz za podstawowe błędy popełniane w socjologii uznał: błąd "jednoplemienności", czyli niezauważanie istnienia "wieloplemienności" w świecie społecznym, przyjmowanie, że nie ma "siły napędowej" społeczeństwa ("grupy są bezwładne")
"Zjawiska występujące w rzeczywistości" dzielił na: zjawiska fizyczne (chemiczne, fizyczne itp.) "zjawiska psychiczne" (duchowe, "dotyczące wyłącznie jednostki i jej wnętrza") zjawiska społeczne (dotyczą grupy osób) to stosunki między ludźmi i grupami ludzkimi, które powstają w wyniku współdziałania grup i zbiorowości ludzkich.
Gumplowicz zauważał także istnienie "zjawisk społeczno-duchowych" – czyli takich, które powstają pod wpływem "żywiołów społecznych i zbiorowości społecznych", obejmujących sfery: języka, obyczajów, moralności, religii, prawa, umiejętności, sztuki.
Wyróżniał cztery rodzaje procesów naturalnych: planetarne (siły przyciągania, obejmujące oddziaływanie na siebie ciał niebieskich), chemiczne (występujące w przyrodzie nieorganicznej), roślinne (występujące w przyrodzie organicznej) animiczne (dotyczą żywych organizmów – zwierząt, człowieka).
Teoria konfliktu, pojęcie walki i rasy Socjologiczne poglądy Gumplowicza opierały się na dwóch założeniach filozoficznych. Po pierwsze na monizmie, który dla Gumplowicza był szczególenie metodą interpretacji zjawisk; był zwolennikiem materializmu filozoficznego. Drugim założeniem był determinizm, oraż przekonanie że wszystkie zjawiska we wszechświecie, choć tworzą rozmaite grupy, podlegają "jednym i tym samym prawom ogólnego rozwoju"." Naczelnym prawem kierującym zarówno całokształtem zjawisk, jak i decydującym o wewnętrznych procesach każdej grupy jest ewolucjonizm", z którego odrzucał jednak teorie „pierwszej pary” ludzkiej i „praojczyzny” ludzkości. Jego teza głosi, że rozwój społeczny nie przechodził drogi od jedności do wielości, ale odwrotnie, od wielości do jedności, poprzez powstawanie coraz szerszych grup społecznych.
Poligenizm Poligenizm zaprzeczał twierdzeniu, iż ludzkość rozdzieliła się wychodząc ze wspólnej kolebki. Gumplowicz wiązał z poligenizmem pogląd odmienny; uważał, że ze starć pierwotnych, zupełnie sobie obcych hord, powstawały coraz większe i coraz bardziej złożone społeczności. Motorem rozwoju są wzajemne starcia grup. Podbój i różnoplemienność pozostają w ścisłej korelacji. „W pierwotnych czasach, kiedy ród ludzki składał się z niezliczonej ilości różnorodnych plemion i szczepów, bezustannie toczyły się walki między tymi oddzielnymi grupami, mające za rezultat związki przymusowe różnorodnych żywiołów w ustroje państwowe”. Hipotezę poligenizmu uważał za niezbędną do wyjaśnienia historii formowania się państw.
Gumplowicz twierdził, że zasadniczym czynnikiem rozwoju społecznego jest konflikt pomiędzy grupami społecznymi. Grupy znajdują powody do występowania przeciwko sobie jeśli są dostatecznie zróżnicowane.
Grupy różnią się: siłą, środkami jakimi dysponują, spójnością, trwałością.