Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP – kościół protestancki w Polsce, należący do rodziny Kościołów kalwińskich, wywodzących się z reformacji szwajcarskiej. W 2020 roku liczył 3200 wiernych (w tym 9 duchownych) w 9 parafiach i 5 grupach diasporalnych. Kościół należy do Polskiej Rady Ekumenicznej, Światowego Aliansu Kościołów Reformowanych oraz Światowej Wspólnoty Kościołów Reformowanych. Jego organem prasowym jest wydawane od 1926 roku czasopismo „Jednota”.
Na czele Synodu Kościoła stanowiącego gremium ustawodawcze stoi prezes Krzysztof Urban (od 2025), na czele Konsystorza Kościoła (gremium wykonawcze) stoi prezes Agnieszka Komicz-Muszyńska (od 2025).
Biskupem Kościoła z tytułem superintendenta jest ks. Semko Koroza. Relacje Państwo – Kościół określa ustawa z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Rzeczypospolitej Polskiej..
Historia thumb|left|228x228px|Jan Kalwin
XVI wiek thumb|left|250x240px|Jan Łaski, organizator Polskiego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego XVI wiek był okresem największego rozkwitu Reformacji w Polsce. Po 1540 roku zaczęły do Polski przenikać nauki szwajcarskich reformatorów – Huldrycha Zwingliego i Jana Kalwina. Pierwsze nabożeństwo reformowane w 1550 roku odprawił Jakub Sylwiusz w Pińczowie. Na obszarze Rzeczypospolitej ukształtowały się 3 odrębne Jednoty: Wielkopolska (głównie zbory braci czeskich), Małopolska i Litewska (na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego), tworzące luźną federacją poszczególnych zborów. W Krakowie działał prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstały zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbył się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem. W 1555 roku na synodzie w Koźminku zawiązano unię z braćmi czeskimi, która przetrwała dwa lata.
Początkowa współpraca z braćmi czeskimi stopniowo wygasła w wyniku oporu szlachty, niechętnej tej egalitarnej wspólnocie. W Wielkim Księstwie Litewskim rozwój kalwinizmu zapoczątkował w 1552 Szymon Zacjusz na dworze księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego. W następnym roku odbywały się nabożeństwa reformowane w pałacu książęcym w Wilnie. Książę fundował pierwsze zbory. Inni magnaci litewscy poszli za tym przykładem. Po śmierci Mikołaja Radziwiłła Czarnego (1565), Jednota Litewska rozwijała się dalej pod protektoratem Mikołaja Radziwiłła Rudego (brata królowej Barbary Radziwiłłówny). Ten książę widział w kalwinizmie środek do usamodzielnienia Litwy od Polski i poszerzenia swej władzy. thumb|328x328px|Największy zasięg kalwinizmu w Rzeczypospolitej Obojga Narodów około 1573 Pisarz i działacz Reformacji Jan Łaski stworzył zręby jednolitego ustroju kościelnego – synodalno-prezbiterialnego, który odpowiadał celom szlachty (synod w Książu, 1560). W październiku 1563 roku na synodzie w Pińczowie z Kościoła reformowanego wyłoniła się unitariańska wspólnota braci polskich, których reformowani przezwali „arianami”. Od tego czasu nasiliła się walka z unitarianizmem i jednocześnie współpraca z luteranami. W kwietniu 1570 na synodzie w Sandomierzu, przyjęto II Konfesję helwecką jako płaszczyznę porozumienia z innymi protestantami. W obliczu rosnącego zagrożenia ze strony kontrreformacji (tumulty w miastach, burzenie zborów, działalność jezuitów) przyjęto zasady konfederacji warszawskiej zawiązanej na sejmie konwokacyjnym w Warszawie, w styczniu 1573, w celu zagwarantowania pokoju wyznaniowego i tolerancji. Konfederacja zapewniała wolność religijną wszystkim obywatelom. W 1591 w Wilnie doszło do pogromu na wyznawcach kalwinizmu – tłum katolików spalił wtedy ich kościół, dom, przytułek i szkołę(red.) Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene, Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo, Kraštotvarka, Kaunas, 1999, , s. 39.. W 1595 skończyło się porozumienie z luteranami, które zastąpiła otwarta rywalizacja. Od tego czasu liczba wyznawców kalwinizmu systematycznie spada.
XVII wiek Pozbawiony poparcia szlachty i oparcia w silnym mieszczaństwie, kalwinizm stopniowo zanikał. Poświadczają to liczne przykłady przechodzenia rodów magnackich na katolicyzm (np. jedna z linii Radziwiłłów). Brak centralnej organizacji kościelnej także osłabił kalwinizm, który już tylko bronił swojej pozycji. Zygmunt III Waza przestał respektować postanowienia konfederacji warszawskiej i tolerował rosnące prześladowania reformowanych. Rugowano protestantów z miast królewskich. W czerwcu 1611 roku w Wilnie za „bluźnierstwo” skazano na śmierć i uśmiercono Franco de Franco. Dozwolono również na tumult w mieście w dniach 2 i 3 lipca 1611, zabójstwo ministra Marcina Tertuliana oraz towarzyszące mu zburzenie zboru kalwińskiego w Wilnie. W roku 1616 po kilkukrotnych napaściach tłumy podburzone przez jezuitów doszczętnie zniszczyły budynki zboru braci czeskich istniejące na poznańskim wzgórzu św. Wojciecha od roku 1553 – na ich ruinach zbudowano bazylikę św. Józefa i klasztor karmelitów bosych. Nowa parafia kalwińska została utworzona w mieście dopiero w roku 1772.
Władysław IV prowadził politykę większej tolerancji, pozwolił osiąść w Polsce protestantom wygnanym ze Śląska. W Małopolsce Kościół reformowany powoli odżywał, w Sandomierskiem powstawały nowe zbory. Od 1627 do Leszna masowo przybywali z Czech bracia czescy z Janem Amosem Komenskim. W 1645 na zjeździe w Lesznie wierni Kościoła reformowanego trwale połączyli się z braćmi czeskimi. W 1678 zawarto w Lesznie „Amica complanatio” (Porozumienie przyjacielskie) z luteranami, dotyczące współpracy Kościołów, wspólnego użytkowania świątyń i wspólnych synodów. Równocześnie jednak wciąż dochodziło do zatargów na tle religijnym jak na przykład w 1639 roku w Wilnie. Kalwini zostali zmuszeni do opuszczenia miasta, a ich zbór na ulicy Świętomichalskiej został zburzonyWilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 140..
Czasy Jana Kazimierza przyniosły upadek kalwinizmu: zanikł na południowym wschodzie kraju w wyniku wojen i bezprawia. W roku 1656 w trakcie potopu szwedzkiego doszło do spalenia prywatnego miasta szlacheckiego Leszna zamieszkałego przez większość protestancką (w tym dużą wspólnotę braci czeskich) za wpuszczenie do miasta Szwedów. Po zakończeniu wojny ze Szwecją reformowanych dosięgły represje spowodowane ich współpracą z protestanckim najeźdźcą (pogromy, zabójstwa). Pomijano jednak fakt podobnej kolaboracji ze strony części katolików. Protestanci masowo opuszczali Rzeczpospolitą. Na skutek ślubu Jana Kazimierza złożonego przed zdobyciem Warszawy wygnano z Polski braci polskich w 1658 roku pod groźbą śmierci.
W tym okresie doszło do utożsamienia katolicyzmu z patriotyzmem i z polskością. Taki schemat został przyjęty przez królów: Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, którzy, choć potwierdzili prawa innowierców, nie potrafili spowodować ich respektowania. W 1682 po raz czwarty został zburzony zbór w Wilnie. Czasy saskie przyniosły kolejne sankcje, w tym zamknięcie protestantom dostępu do Senatu (1712). Protestantyzm w Polsce został utożsamiony z pojęciem obcości i zagrożenia i przestał być liczącym się nurtem życia kraju.
Główne ośrodki kalwinizmu w Koronie i na Litwie w XVI–XVII w.Atlas historii Polski, Demart, Warszawa 2006. Korona: województwo brzeskie kujawskie: Radziejów województwo krakowskie: Kraków, Pińczów województwo lubelskie: Bełżyce, Kock, Lubartów i Lublin województwo podlaskie: Węgrów województwo podolskie: Paniowce województwo pomorskie: Krokowa, Gdańsk województwo poznańskie: Ostroróg i Leszno województwo sandomierskie: Baranów Sandomierski, Chmielnik, Jedlińsk, Szydłowiec i Wodzisław województwo sieradzkie: Secemin województwo wołyńskie: Lachowice, Beresteczko Litwa: województwo nowogródzkie: Nowogródek, Słuck województwo wileńskie: Wilno województwo witebskie: Witebsk księstwo żmudzkie: Kiejdany, Birże, Kielmy
XVIII wiek Pierwsza połowa tego stulecia przyniosła dalsze represje: częściowy zakaz odprawiania nabożeństw publicznych (co skutkowało zamykaniem kościołów), a w 1734 innowierców wykluczono z Sejmu, trybunałów i urzędów z wyjątkiem starostw, tak że praktycznie zostali pozbawieni wszelkich praw obywatelskich. W tej sytuacji reformowani i luteranie na tajnym synodzie w Gdańsku (1718) zwrócili się z prośbą o protekcję do Prus i Anglii. Te działania przyniosły stopniowe rezultaty: zawarty pod naciskiem państw ościennych w 1768 Traktat warszawski przyniósł przywrócenie dysydentom swobody kultu publicznego i praw obywatelskich. Skutkowało to dalszym utrwaleniem w Polsce negatywnego nastawienia do protestantów. Reformowani znowu organizowali swoje życie religijne z ośrodkiem w na nowo otwartym zborze w Warszawie, który miał dominującą pozycję. Tu także powstała szkoła wyznaniowa. Odżył też zbór w Wilnie i rozszerzyła się współpraca z luteranami. Reaktywowała się parafia ewangelicko-reformowana w Poznaniu, a także parafia ewangelicko–reformowana w Krakowie.
XIX wiek Na tereny zaboru pruskiego i rosyjskiego licznie napływali kalwińscy osadnicy z Francji, Niemiec, Szkocji i Szwajcarii. W części asymilowali się i zasilili szeregi polskich reformowanych. Ponownie napływali bracia czescy osiedlający się w 2 ośrodkach: Zelowie i Kucowie. Nowi przybysze czynnie włączyli się w rozwijający się przemysł i handel, stając się współtwórcami kapitalizmu na ziemiach polskich (z wyjątkiem zacofanej Galicji). Odrębność zachowała Jednota Wileńska, ale język polski pozostał w niej językiem pastorów i synodu.
Ks. Karol Diehl utrzymywał jedność narodową reformowanych ponad granicami. W 1810 został wybrany seniorem generalnym Księstwa Warszawskiego, a następnie także Jednoty Małopolskiej w Galicji. Dziełem ks. Diehla było zjednoczenie protestantów na ziemiach polskich: 2 lipca 1828 wspólna organizacja Kościołów reformowanego i augsburskiego stała się faktem: utworzono wspólny Konsystorz Generalny dla obu wyznań. Jednak wobec wrogiego nastawienia zaborcy unia przetrwała tylko do lutego 1849 roku. Rozwijało się szkolnictwo wyznaniowe, w Warszawie otwarte zostały: sierociniec i dom opieki. Powstały nowe kościoły w Warszawie i Łodzi.
XX wiek Na początku wieku Jednota Warszawska była w rozkwicie. W zaborze pruskim i austriackim przetrwało tylko 5 zborów. Na Litwie Jednotę dotknęły represje władz carskich za kultywowanie polskości. Działało tam 12 zborów.
Odrodzenie Polski wiązało się też ze wzrostem nacjonalizmu, co spowodowało waśnie wyznaniowe i narodowościowe oraz skutkowało emigracją reformowanych za granicę (m.in. wielu mieszkańców Zelowa wyjechało do Czechosłowacji). Istniały nadal 2 odrębne Jednoty: Warszawska (z 20 tys. wyznawców) i Wileńska (obejmująca także teren Litwy, z 11 tys.). Lata 20. XX wieku przyniosły nasilenie publikacji (miesięcznik „Jednota” i „Żagiew Chrystusowa”, powstało Towarzystwo Wydawnicze im. Mikołaja Reja). Liczba reformowanych powiększyła się, powstał nowy kościół w Łodzi, lecz nastawienie władz państwowych było niechętne i Kościół ewangelicko-reformowany nie doczekał się całościowego uregulowania swej sytuacji prawnej. Natomiast w II RP reprezentanci elit politycznych chętnie zawierali ponowne związki małżeńskie w kościele ewangelicko-reformowanym.
W czasie II wojny ewangelicy-reformowani ponieśli ogromne straty: zniszczone zostały budynki i wydawnictwa. Wielu wyznawców bądź zginęło, bądź wyemigrowało po wojnie. Duża ich część pozostała w granicach ZSRR, kolejna grupa mieszkańców Zelowa wyjechała do Czechosłowacji. W Polsce Ludowej władze państwowe ograniczały działalność Kościoła, utrudniały przejmowanie kościołów na Ziemiach Zachodnich. W rezultacie liczba ewangelików-reformowanych w powojennej Polsce spadła do najniższego poziomu od XVI wieku.
Nauka Kościoła Ewangelicko-Reformowanego thumb|left|257x257px|Fragment strony dedykacyjnej Biblii brzeskiej