Opinia publiczna (z ) – reakcja zbiorowości ludzkich na działania polityczne i społeczne; wyrażany publicznie stan świadomości tych zbiorowości. Opinia publiczna dotyczy spraw ważnych dla społeczeństwa, często kontrowersyjnych. Ma charakter dynamiczny, może ulegać zmianom w krótkim czasie.
Socjolog Sławomir Nawotny proponuje następujące znaczenie tego terminu: „opinia publiczna danej społeczności to zbiór dominujących w niej opinii w kwestiach publicznych ważnych dla niej w danym czasie”Sławomir Nowotny, Opinia publiczna, „Encyklopedia Socjologii” t. 3, Warszawa 2000, s. 18..
Opinię publiczną potocznie utożsamia się z reakcją czy świadomością ludzi. W takim rozumieniu opinia publiczna to po prostu społeczeństwo, a dokładniej jego dorośli członkowie, posiadający prawa wyborcze, aktywna politycznie.
Choć opinię publiczną można rozumieć jako aprobatę lub dezaprobatę wobec działań politycznych, to badania i analizy wskazują również na istnienie trzeciego stanu: obojętności wobec danego zjawiska. Często partie polityczne walczą właśnie o zmniejszenie się tej trzeciej grupy – o przeciągnięcie na swoją stronę obojętnych lub niezdecydowanych.
Opinia publiczna odnosi się do wydarzeń teraźniejszych, jak i też tych z przeszłości; choć skupia się na kwestiach krajowych, dotyczy także problemów o charakterze globalnym, czy spraw znajdujących się na pograniczu spraw wewnętrznych państwa i zagranicznych, jak w latach 90. XX w. w Polsce spraw związanych ze wstąpieniem Polski do NATO czy integracji z Unią Europejską.
Twórcy pojęcia Wyrażenia „opinia publiczna” jako pierwszy użył Jean-Jacques Rousseau w liście z 2 maja 1744 roku do francuskiego ministra spraw zagranicznych. Rousseau definiował opinie publiczną jako instancję orzekającą, możliwą do potępienia danych wydarzeń lub ludziElisabeth Noelle-Neumann, Spirala milczenia, Poznań 2004, r. VII, s. 97–98.. Od tamtego czasu genewski pisarz używał tego pojęcia wielokrotnie w różnych swoich dziełach. Pojęcie zaczęło się rozpowszechniać. W 1782 roku pojawiło się w powieści Niebezpieczne związki, Choderlosa de Laclosa. W XIX w. we Francji opinię publiczną zdefiniował też Napoleon, twierdząc:
„Opinia publiczna jest niewidzialną i tajemniczą potęgą, której nic nie jest w stanie się oprzeć, nic nie jest od niej bardziej zmienne, bardziej nieokreślone i silniejsze. A przy tym, przy wszystkich swych kaprysach, jest ona znacznie częściej, niż się wydaje, prawdziwa, rozsądna, sprawiedliwa”Napoleon. Maksymy, wybór, wstęp i przekład Monika Senkowska-Gosk i Leopold Gosk, PIW, Warszawa 1983..
Pomimo bezpośredniego nieużywania pojęcia „opinia publiczna” Alexisa de Tocqueville można uznać za osobę rozwijającą jego znaczenie. Odpowiada on bowiem za jeden z pierwszych opisów procesu tzw. spirali milczenia, które pochodzi z dzieła O demokracji w Ameryce. Książka ta zawiera opisy, oceny, wyjaśnienia i analizy skutków opinii publicznej. Uznawał, że zjawisko to istnieje zarówno w Europie, jak i w Ameryce, ale w jego ojczyźnie wywiera mocniejszy nacisk na konformistyczne zachowania. Ponadto dowodził, że opinia publiczna posiada wpływ zarówno na jednostkę, jak i władzęElisabeth Noelle-Neumann, Spirala milczenia, Poznań 2004, r. VIII, s. 104–108..
W XX wieku, głównie za sprawą amerykańskich socjologów, doszło do kolejnych prób definiowania tego pojęcia. Hans Speier w artykuleArtykuł pt. „Historical Development of Public Opinion” opublikowany w czasopiśmie „American Journal of Sciociology” w 1950r. z 1950 roku, zdefiniował ją następująco: „przez opinię publiczną należy rozumieć w niniejszym przeglądzie historycznym opinie dotyczące spraw o znaczeniu państwowym, wyrażane swobodnie i publicznie przez ludzi spoza kręgu władzy, którzy roszczą sobie prawo, aby ich zdanie miało wpływ na działanie, decyzje personalne i struktury rządu”Elisabeth Noelle-Neumann, Spirala milczenia, Poznań 2004, r. IX, s. 109.. Walter Lippmann opisał mechanizmy wpływające na opinie w książce zatytułowanej Opinia Publiczna.
Opinia a wybory Opinia publiczna zwiększa poczucie więzi politycznej, co stanowi podstawę kształtowania się elektoratów. Osoby wyrażające podobne opinie skupiają się wokół symboli, poglądów, wartości i są skłonne udzielić poparcia politykom głoszącym podobne poglądy.
Opinia publiczna jest kształtowana przez informacje, które do niej docierają, a te mogą być poddane manipulacji. Uważa się wręcz, że opinią publiczną często manipulują partie polityczne i środki masowego przekazuTak Max Weber, według F. Fuldy, Procesy przemian opinii publicznej w związku z teorią spirali milczenia Elisabeth Noelle-Neumann, Edukacja polityczna, vol. 11, 1988.. Uwidacznia się to szczególnie podczas kampanii wyborczej, gdy zwiększona aktywność partii politycznych spotyka się z dużym zainteresowaniem mediów.
Opinia publiczna nie istnieje jako samodzielny byt, jej obecność uzależniona jest od specyfiki komunikacji politycznejEric Maigret, Socjologia komunikacji i mediów, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012, s. 329..
Opinia społeczna Często obok terminu opinia publiczna używa się określenia opinia społeczna. Eugeniusz Młyniec w swoim artykule pt. Opinia publiczna określa opinię społeczną jako pojęcie szersze niż opinia publiczna. Opinia społeczna ma według niego dotyczyć szerszego zakresu problemów, w tym problemów niewiążących się bezpośrednio z polityką, takich jak wychowanie, transplantacja organów, aborcja.
Jak pokazuje dotychczasowa historia, opinia publiczna nie prowadzi do powstania społeczeństwa jednomyślnego, zwartego, idącego w jednym kierunku, mającego precyzyjnie określone poglądy i wymagania. Jest to raczej przestrzeń komunikacyjna, w której mogą toczyć się dyskusje, czasami burzliwe, dotyczące poglądów i oczekiwań.
Eugeniusz Młyniec przyznaje jednak, że każdy z tych problemów może stać się problemem politycznym, gdy zainteresują się nim siły polityczne i wykorzystają do walki o władzęEugeniusz Młyniec, Opinia publiczna, w: Studia z teorii polityki, pod redakcją Andrzeja W. Jabłońskiego i Leszka Sobkowiaka, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 155.. Zwykle jednak pojęć „opinia społeczna” i „opinia publiczna” używa się wymiennie, a to pierwsze jest rzadziej stosowane.
Historia badań opinii publicznej Badania opinii Badaniem opinii publicznej zajmuje się socjologia, korzystając z metod statystycznych. W Polsce badania opinii publicznej potocznie nazywa się sondażami, niektóre ośrodki badawcze (np. Polska Akademia Nauk) stosują także amerykańskie określenie „survey”Antoni Sułek, Socjologia a badania opinii publicznej, „Przegląd Socjologiczny” 1996, t. XLV, s. 41..
Na podstawie badań opinii publicznej zarówno politycy, jak i obywatele tworzą sobie obraz społeczeństwa, w którym funkcjonują. Wcześniej, gdy nie przeprowadzano sondaży na taką skalę, źródłem danych o społeczeństwie na potrzeby władzy były jawne raporty administracji oraz tajne raporty innych służb (np. policji), natomiast obywatele byli zdani na wyciąganie wniosków z własnych obserwacji i doświadczeńAntoni Sułek, Sondaż polski: przygarść rozpraw o badaniach ankietowych, Warszawa 2001, s. 215..
Badania opinii publicznej często są poddawane krytyce: „opinia publiczna nie jest wyrocznią delficką, na której polityk mógłby się oprzeć, decydując o sprawach państwa. Społeczeństwo nie ma narzędzi ustalania trafnych odpowiedzi na trudne pytania. Jego odpowiedzi powstają z plotek, gdzieś zasłyszanych pomówień, demagogicznych argumentów, stereotypów, uprzedzeń i ludzkiej głupoty” – stwierdza Marek Ostrowski, dziennikarz i komentator wydarzeń politycznychMarek Ostrowski, Co nas obchodzi świat, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006, s. 131. Ostrowski, omawiając znaczenie opinii publicznej w demokracji, używa określenia „sondażokracja”..
Autorzy tacy jak David Morley, Peter Dahlgren czy William Gamson, pokazują, że interpretacje informacji są równie zróżnicowane, co interpretacje fikcji, i że należą one do zagadnień wykraczających poza samą przestrzeń polityczną. Analiza opinii publicznej, nawet kiedy zbliża się do socjosemiologii, nie jest jeszcze dostatecznie społeczna i nie bierze pod uwagę istnienia potwierdzonej konfliktowości społecznej i aktorów w dużej liczbieEric Maigret, Socjologia komunikacji i mediów, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012, s. 330..
Badania opinii publicznej, wpływają w pewnym stopniu na samą opinię publiczną. Powodem jest publikacja wyników badań opinii publicznej w mediach, do których społeczeństwo ma dostęp. Nawet ta część badań, która jest wykonywana na zlecenie partii czy rządu i pozostaje tylko do wiadomości zlecających, może wpływać na działania tych podmiotów. Badania te są jednym z fundamentów działań marketingu politycznego.
Na świecie Zjawisko opinii publicznej jest równie stare jak władza. Tam, gdzie istniała władza, pojawiały się oceny na temat jej działań, przychylne lub krytyczne. Represyjność władzy ograniczała funkcjonowanie opinii publicznej, ale nie można było jej ignorować, ponieważ kończyło się to mniej lub bardziej gwałtownie przebiegającym konfliktem, wliczając w to przewroty i rewolucje. Tworzenie się opinii publicznej we współczesnym znaczeniu przypada na okres Oświecenia, a proces ten trwał do pierwszych lat XX w.Antoni Sułek, Socjologia a badania opinii publicznej, „Przegląd Socjologiczny” 1996, t. XLV, s. 42., gdyż wiązał się z rozwojem demokracji, powszechnego prawa wyborczego i parlamentaryzmu.
„Drogą zapobieżenia tym nagłym wystąpieniom ludu jest zapewnienie mu pełnej w prasie informacji o ich własnych sprawach i podjęcie starań, by doprowadzić do tego, aby przeniknęły one do całej ludności. Podstawą naszego systemu jest opinia publiczna, najważniejszym zadaniem jest to prawo utrzymać. Gdyby ode mnie zależało zdecydowanie, czy lepiej jest mieć rząd bez prasy informacyjnej, czy prasę bez rządu, nie wahałbym się opowiedzieć za drugą odpowiedzialnością” – pisał pod koniec XVIII w. Tomasz JeffersonList Tomasza Jeffersona do Edwarda Carringtona, komentujący sprawę zamieszek wokół zwrotu pożyczek zaciągniętych przez władze amerykańskie na potrzeby wojny o niepodległość. Za: Zofia Libiszowska, Tomasz Jefferson, Ossolineum, Wrocław 1984, s. 155..
W Stanach Zjednoczonych w roku 1935 powstał American Institute of Public Opinion w Princeton założony przez socjologa i statystyka George’a Horace’a Gallupa. Od 1936 roku instytucja ta zaczęła przeprowadzać badania opinii publicznej, zaprojektowane przez Gallupa i określane odtąd jego imieniem (ang. Gallup polls), dotyczące opinii publicznej, oddziaływania reklamy i czytelnictwa. AIPO stała się wzorem dla innych ośrodków i badań tego typu na całym świecie, kładąc podwaliny pod współczesny marketing politycznyZa: Eugeniusz Młyniec, Opinia publiczna, w: Studia z teorii polityki, pod redakcją Andrzeja W. Jabłońskiego i Leszka Sobkowiaka, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 152.. W Niemczech pierwszy instytut badania opinii publicznej został założony w Allensbach przez Elisabeth Noelle-Neumann, badaczkę opinii publicznej, autorkę teorii spirali milczenia.
Pierwsze badania opinii publicznej miały miejsce jeszcze przed Gallupem. Sam Gallup wspomina w swej pracy o sondażu, który zorganizował w 1883 roku Charles H. Taylor, wydawca Boston Globe dla obliczenia wstępnych wyników głosowania, by na tej podstawie przewidzieć ostateczny wynik wyborówGeorge Gallup, Saul Forbes Rae, The Pulse of Democracy, The Public Opinion Poll and How It Works, Nowy York 1940, za: J. J. Wiatr, Socjologia stosunków politycznych, Warszawa 1977, s. 157..