Żydzi (z hebr. Jehudi, dosł. pochodzący z Judy; יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Gjudios) – naród semicki, zamieszkujący w starożytności Palestynę (określany wtedy jako Hebrajczycy albo Izraelici), posługujący się wówczas językiem hebrajskim, a w średniowieczu i czasach nowożytnych mieszkający w diasporze na całym świecie i posługujący się wieloma różnymi językami, w rezultacie czego niestanowiący jednolitej grupy religijnej i etnicznej.
Hebrajczycy wchodzili prawdopodobnie w skład grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, iż termin Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy HabiruJózef Wolski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 2002, s. 69.Zenon Kosidowski, Opowieści biblijne, Warszawa 1983, s. 72.Zofia Borzymińska, Rafał Żebrowski, Polski słownik judaistyczny: dzieje, kultura, religia, ludzie, tom 1, Warszawa 2003, s. 572.. Na podstawie przekazu biblijnego nazwa „Hebrajczycy” jest wywodzona od postaci Hebera.
Wiele emocji i dyskusji wzbudza kwestia przynależności rasowej, narodowościowej, a nawet antropologicznej Żydów. I tak np. dla żydów ortodoksyjnych Żydem jest tylko osoba, która ma ortodoksyjną matkę lub przeszła konwersję na judaizm. Za Żydów uważa się jednak wiele osób, które nie są żydami ortodoksyjnymi. Kto jest Żydem (hebr.? מיהו יהודי) jest pytaniem, na które nie da się jednoznacznie odpowiedzieć, gdyż może to być identyfikacja kulturowa, etniczna lub religijna. Wiele osób, które uważają się z jakichś powodów za Żydów, nie jest uznawanych przez inne grupy lub instytucje. Dotyczy to na przykład żydów reformowanych, którzy nawet pomimo etnicznego pochodzenia żydowskiego czasem nie są uznawani przez żydów ortodoksyjnych. Według prawa izraelskiego Żydem jest osoba, która ma ortodoksyjną żydowską matkę, chociaż prawo do obywatelstwa bez oficjalnego uznania takiej osoby za Żyda ma każda osoba, która ma przynajmniej jednego dziadka, który był ortodoksyjnym Żydem.
Nazwa i zapis Żydzi zamieszkujący Izrael są nazywani Izraelczykami; określenie to jednak oznacza także wszystkich obywateli tego kraju (łącznie z Arabami), a czasem także wszystkich mieszkańców Izraela.
Zgodnie z zasadami języka polskiego, w którym nazwy narodowości zapisywane są wielką literą, a nazwy wyznawców poszczególnych religii – małą, członków narodu żydowskiego, niezależnie od ich wyznania, nazywa się Żydami, natomiast wyznawców judaizmu – żydami. Istnieją zatem Żydzi niebędący żydami ze względów religijnych: słynnym polskim przykładem był rzymskokatolicki ksiądz karmelita Daniel Rufeisen, który miał z tego powodu problemy z przyznaniem obywatelstwa izraelskiego.
Źródłosłów Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od imienia Juda, Judejczyk – jednego z 12 synów biblijnego patriarchy Jakuba oraz późniejszej nazwy jednego z 12 pokoleń Izraela. Plemiona Judy oraz Symeona zamieszkały w południowej części Palestyny, gdzie też znajdowała się Jerozolima, późniejsza stolica całego Izraela, a następnie, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za bardziej godnych potomków Izraela, gdyż posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Jahwe oraz w większym stopniu niż ich pobratymcy z północy zachowywali przepisy prawa mojżeszowego. Pod koniec VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy także uprowadzili ludność hebrajską sprowadzając na jej miejsce inne narody. Wówczas Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej oraz jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są już rzadko wspominane przez Stary Testament, zaś określenie Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. Także w VIII wieku przed Chrystusem w annałach Tiglat-Pilesera III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących nią królach. O królestwie Judy mówią także dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala oraz Nabuchodonozora II.
Pod koniec VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, zaś w roku 587 p.n.e. zburzył Jerozolimę, świątynię i uprowadził pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej termin Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, tak iż mianem Żydów zaczęto określać wszystkie 12 pokoleń, a nie tylko samych Judejczyków. Trend ten można zaobserwować w Starym Testamencie, gdzie słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Słowo jehudi (Judejczyk = Żyd) występuje sporadycznie jeszcze przed niewolą babilońską (2Krl 16,6; 25,25; Jr 32,12; 34,9; 36,14.21.23 38:19), lecz w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 razy, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, prorok Zachariasz posługuje się nim określając Izraelitę (Za 8,23). Słowo jehudai (Judejczycy = Żydzi) pojawia się dopiero w księdze Daniela (3,8.12) i jest wielokrotnie użyte w księdze Ezdrasza (4,12.23; 5,1.5; 6,7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), pomimo iż wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Apostoł Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Flp 3,5) nazywał siebie Judejczykiem, czyli Żydem (Dz 21,39; 22,3; Gal 2,15), co wskazuje na fakt, iż już w I wieku n.e. słowo Judejczyk było przez samych Izraelitów używane jako określenie Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12 synom, posiadały duchowe znaczenie, co dotyczy także imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je jako chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Jahwe). Żyd (Judejczyk) oznacza więc czciciela lub chwalcę Boga Jahwe i takie tłumaczenie imienia potwierdza opis z Księgi Rodzaju 29,35.
Antropologia fizyczna W XIX i pierwszej połowie XX wieku toczono dyskusje na temat struktury antropologicznej Żydów. Wyrażano różne stanowiska – od istnienia odrębnej rasy żydowskiej do antropologicznego podobieństwa z ludnością danego kraju. W okresie międzywojennym problem ten poddała analizie lwowska szkoła antropologiczna, gł. poprzez badania Salomona Czortkowera i syntezę J. Czekanowskiego. Obydwa powyższe skrajne stanowiska zostały odrzucone i wśród Żydów wyróżniono trzy formacje antropologiczne: orientalną, kaukaską i środkowoeuropejską. W orientalnej wyodrębniono dwa odłamy: Sefardim jerozolimscy (wraz ze zbliżonymi do nich Żydami syryjskimi, mezopotamskimi i kurdystańskimi) będącymi szczątkiem formacji archaicznej z terenu Palestyny oraz Żydzi z Jemenu i Egiptu (z domieszką rasy czarnej). Formacja środkowoeuropejska charakteryzowała się wedle tej teorii silnym występowaniem cech typowych dla ludności tej części Europy. Formacja kaukaska wykazywała silne związki z ludami kaukaskimi i perskimi. Według J. Czekanowskiego różnice pomiędzy formacjami antropologicznymi Żydów w różnych regionach były skutkiem wchłonięcia przez ludność żydowską elementów ludności autochtonicznej jeszcze przed wyizolowaniem Żydów w średniowiecznych gettach„Mały słownik antropologiczny”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976.. Współcześnie odchodzi się od podobnych teorii jako potencjalnie rasistowskich.
Najstarsze dzieje Żydów
Najwcześniejsze pisemne wzmianki o narodzie izraelskim pochodzą ze steli Merenptaha, datowanej na ok, 1200 r. p.n.e. Zdaniem większości naukowców, tekst ten odnosi się do Izraelitów zamieszkujących wówczas centralne wyżyny Kanaanu, gdzie znaleziska archeologiczne wskazują na setki małych osad zbudowanych między XII a X wiekiem p.n.e.
W X wieku p.n.e. powstały dwa sąsiadujące ze sobą królestwa izraelskie – północne Królestwo Izraela i południowe Królestwo Judy. Od początku istnienia, pomimo skomplikowanych relacji, łączyły je wspólne cechy etniczne, kulturowe, językowe i religijne. Izrael, ze stolicą głównie w Samarii, był większy i bogatszy, a wkrótce stał się potęgą regionalną. Natomiast Juda, ze stolicą w Jerozolimie, była mniej zamożna i obejmowała mniejszy, głównie górzysty obszar. Jednakże, podczas gdy w Izraelu o sukcesji królewskiej często decydowały wojskowe zamachy stanu, skutkujące kilkoma zmianami dynastii, w Judzie panowała znacznie większa stabilność polityczna, ponieważ przez całe cztery wieki jej istnienia rządziła nią dynastia Dawida.
Ok. 720 r. p.n e. Królestwo Izraela zostało podbite przez państwo nowoasyryjskie, które zdominowało Bliski Wschód. Wskutek asyryjskiej polityki przesiedleń znaczna część ludności izraelskiej została przeniesiona do Mezopotamii i zastąpiona migrantami z tego regionu. W tym samym okresie i przez cały VII wiek p.n.e. Królestwo Judy, już jako terytorium zależne od państwa asyryjskiego, przeżywało okres dobrobytu i doświadczyło znacznego wzrostu populacji. Ten dobrobyt trwał aż do czasu, gdy nowoasyryjski król Sennacheryb spustoszył Królestwo Judy w odpowiedzi na bunt jego mieszkańców. W tym samym stuleciu Asyryjczycy zostali pokonani przez rosnące państwo nowobabilońskie, a Juda stała się jego wasalem. W 587 r. p.n.e., po buncie w Judzie, babiloński król Nabuchodonozor II obległ i zniszczył Jerozolimę i Pierwszą Świątynię, kładąc kres istnieniu królestwa. Większość mieszkańców Jerozolimy, w tym elita królestwa, została zesłana do Babilonii.
Według Księgi Ezdrasza, władca perski Cyrus zakończył niewolę babilońską w 538 r. p.n.e., rok po zdobyciu Babilonu. W latach ok. 521-516 p.n.e. wzniesiono drugą świątynię. Część dawnego terytorium Królestwa Judy z Jerozolimą stała się prowincją imperium perskiego.
Żydzi w diasporze mały|Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie około roku 1911, fot. Prokudin-Gorski Palestyńska wspólnota żydowska przez kolejne stulecia podlegała, wraz z całym krajem, władzy imperium perskiego, następnie Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i ostatecznie syryjskich Seleucydów – aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się świadomość narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym centrum religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, gdzie stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy jako wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali ludność żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory przeważająca większość Żydów żyje poza Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na kilka odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, ladino, dialekty judeo-romańskie). Pomimo rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez blisko dwa tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie był judaizm – monoteistyczna religia, której przykazania obejmowały nie tylko kwestie wiary, lecz szczegółowo regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Judaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił wyznacznik żydowskości – w przypadku Żydów wyznanie ściśle pokryło się z narodowością.
Żydzi rozproszyli się po całym znanym wówczas świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom imperium perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce – zarówno w prowincjach rzymskich, jak i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują wpływ teologii żydowskiej. Był to również okres żydowskiego prozelityzmu – najbardziej znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło judaizm jako wyznanie państwowe.