Skała – naturalnie powstały zespół minerałów. W geologii do skał zalicza się także naturalnie powstałe osady nieskonsolidowane, z wyjątkiem gleb. Skały występują w skorupie ziemskiej, a także na innych planetachWacław Ryka, Anna Maliszewska, Słownik Petrograficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1991 (wyd. II popr. i uzup.), Żaba J., 2014: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Wyd. Videograf.
Podział petrograficzny Najczęściej stosowany w petrografii podział skał opiera się na ich genezie i obejmuje trzy główne grupy: skały magmowe, skały osadowe i skały metamorficzne (skały przeobrażone).
Skały magmowe Skały magmowe swoje powstanie zawdzięczają zjawiskom wulkanizmu i plutonizmu, podczas których magma zastyga pod albo na powierzchni Ziemi (pod postacią lawy). Skały powstające pod powierzchnią Ziemi są nazywane plutonicznymi, a powstające na jej powierzchni – wulkanicznymi. Skład obydwu różni się, ponieważ zastygająca lawa oddaje do atmosfery związki lotne (np. wodę), a więc nie mogą w niej powstawać minerały zawierające takie związki. O tempie wzrostu kryształów decyduje też czas zastygania magmy.
thumb|Kolumny bazaltowe – Grobla Olbrzyma Skały wulkaniczne mogą powstawać bezpośrednio z lawy (skały wylewne) lub z materiału gwałtownie wyrzuconego w powietrze przez wulkan (skały piroklastyczne). Najdrobniejsze cząstki skał piroklastycznych mogą krążyć w atmosferze przez wiele lat (przykładem wpływu pyłu piroklastycznego są anomalie pogodowe, obserwowane po wybuchu wulkanu Krakatau), opadają na Ziemię najczęściej już w postaci stałej. Do skał piroklastycznych zaliczyć można bomby wulkaniczne, pumeks, popioły wulkaniczne i tufy.
Skałami pośrednimi pomiędzy wulkanicznymi a plutonicznymi są skały żyłowe (hipabisalne), które krystalizowały na niewielkich głębokościach, w otoczeniu starszych skał. Zależnie od głębokości powstawania, ich właściwości fizyczne będą zbliżone do jednych bądź drugich. Miąższości skał żyłowych mogą się wahać od kilku centymetrów do kilkuset metrów, a ich długość do kilku kilometrów.
Struktura Budowa wewnętrzna skał magmowych jest uzależniona głównie od głębokości, na której powstają. Im głębiej krystalizują, tym dłużej oddają ciepło, przez co kryształy minerałów wchodzących w ich skład są większe, a więc lepiej widoczne. Skały plutoniczne mają więc strukturę jawnokrystaliczną. W przeciwieństwie do nich, w skałach wulkanicznych, które oddawały ciepło bardzo szybko, ziarna poszczególnych minerałów są na tyle małe, iż nie można ich zauważyć gołym okiem. Jest to struktura skrytokrystaliczna albo szklista. Klasycznym przykładem takiego tworu jest obsydian.
W przypadku, gdy minerały rozpoczną swoją krystalizację pod powierzchnią Ziemi, a następnie, wskutek różnych procesów, zostaną wyniesione na jej powierzchnię, tworzą się skały o strukturze porfirowej. Wśród mikroskopijnych ziaren minerałów, wykrystalizowanych na powierzchni (tzw. „ciasto skalne”) tkwią duże, stare kryształy. Taka struktura charakteryzuje np. andezyty.
W wielu skałach magmowych występują różnej wielkości i kształtu porwaki skał starszych, które ugrzęzły w magmie lub zostały przez nią „porwane” w trakcie jej przedzierania się ku powierzchni Ziemi.
Skład W składzie mineralnym pospolitych skał magmowych dominują skalenie, kwarc i łyszczyki, natomiast zdecydowanie rzadziej występują amfibole, granaty, magnetyt czy pirokseny.
thumb|Wypolerowana powierzchnia granitu O chemicznej klasyfikacji skał decyduje zawartość krzemionki (SiO2) w składzie wyjściowej magmy. Jej nadmiarem charakteryzują się skały kwaśne, natomiast niedoborem – zasadowe. W skałach kwaśnych krzemionka tworzy krzemiany i glinokrzemiany oraz krystalizuje w postaci kwarcu. Typowym przedstawicielem skał plutonicznych kwaśnych (granitoidów) jest granit. Odpowiednikiem granitoidów wśród skał wulkanicznych są porfiry kwarcowe. Obydwa rodzaje skał cechują się najczęściej jasnym zabarwieniem.
Skały zasadowe to skały ubogie w krzemionkę zawierające takie minerały jak np. oliwin czy skaleniowce, pozbawione zaś w swoim składzie kwarcu. Występują one zdecydowanie rzadziej na powierzchni Ziemi niż skały kwaśne i obejmują niektóre bazalty (wulkaniczne) czy gabra (plutoniczne). Skały zasadowe są najczęściej ciemne.
Skały pośrednie pomiędzy kwaśnymi i zasadowymi to skały obojętne. Plutonicznymi skałami obojętnymi są głównie sjenit i dioryt. Andezyt z kolei jest charakterystycznym przedstawicielem skał obojętnych wulkanicznych. W andezycie w cieście skalnym tkwią kryształy skaleni i amfiboli.
Występowanie w Polsce W Polsce wychodnie kwaśnych skał magmowych nie zajmują dużych obszarów, są głównie na Dolnym Śląsku. Granitoidy budują Karkonosze i Tatry, spotkać je można także w wielu masywach w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim. Porfiry kwarcowe znaleziono w okolicach Krakowa i w Sudetach.
Skały zasadowe na powierzchni są w Polsce zdecydowanie rzadsze niż kwaśne, występują bowiem jedynie wyspowo na Śląsku – od granicy z Niemcami do Góry Świętej Anny i niedaleko Cieszyna oraz w rejonie Szczawnicy. Pospolitsze są skały obojętne, których odsłonięcia znajdują się w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim. Kilka znaleziono także w Pieninach.
Skały osadowe Skały osadowe powstają w wyniku sedymentacji, czyli gromadzenia się materiału okruchowego, organicznego lub chemicznego w zbiornikach wodnych lub – rzadziej – w środowisku lądowym. Osady te podlegają następnie procesowi diagenezy, podczas którego zmniejsza się odległość pomiędzy poszczególnymi składnikami osadu. Diageneza jest związana z cementacją – procesem, który polega na połączeniu składników spoiwem, którym najczęściej są krzemionka, węglany, związki żelaza czy minerały ilaste. Lityfikacja powoduje z kolei przejście ze skały luźnej do skały zwięzłej.
Minerały skałotwórcze skał osadowych to przeważnie skalenie, kwarc, miki (pochodzące ze skał magmowych i metamorficznych), ale również inne minerały, powstające w środowisku sedymentacyjnym (chalcedon, opal, kalcyt, dolomit, aragonit, minerały ilaste, halit czy gips).
O wyróżnieniu podstawowych grup skał osadowych decyduje rodzaj osadzanego materiału. Z tego względu skały osadowe dzieli się na: okruchowe, organogeniczne i chemiczne.
Skały okruchowe thumb|Piaskowiec Skały okruchowe to utwory nagromadzone na powierzchni skorupy ziemskiej wskutek wietrzenia, transportu i sedymentacji. Dominują w nich materiały obcego pochodzenia, pochodzące ze zniszczenia starszych skał. Skały okruchowe mogą być skałami luźnymi lub zwięzłymi.
Główne kryterium podziału skał okruchowych opiera się na wielkości frakcji, czyli wielkości ziaren. Podział ten prezentuje tabela poniżej:
FrakcjaNazwa składnikówSkałaWymiary składnikówluźnazwięzłażwirowablok (kanciasty) głaz (obtoczony)blokowisko, głazowisko>100 mm albo >200mm (zależnie od źródła)okruch (kanciasty) otoczak (obtoczony)gruz, żwirbrekcja, zlepieniec2–100 mm albo 2–200 mmpiaskowaziarnopiasekpiaskowiec0,1–2 mmwedług różnych podziałów i klasyfikacji, granice frakcji piaskowej/pyłowej i pyłowej/iłowej są różnie podawane, również z zależności od dziedziny, która je określa. Przykładowo, w Polskiej Normie „Grunty budowlane – Określenia, symbole, podział i opis gruntów” (PN-B-02480:1986) wykorzystywanej również w wielu działach geologii, są one określone średnicami zastępczymi odpowiednio 0,05 mm i 0,002 mm, a we wprowadzanej normie PN-EN ISO 14688 nawet 0,063 mm i 0,002 mm. Rozmaicie jest także definiowana frakcja żwirowa i kamienista. Jedyną na ogół zgodną granicą w klasyfikacjach jest granica frakcji żwirowej/piaskowej – 2mm. Zobacz też: frakcja (budownictwo i geologia)mułowa lub pyłowaziarnomułmułowiec0,01-0,1 mmiłowaziarnoiłiłowiec<0,01 mm
Występowanie w Polsce Skały okruchowe są najpospolitszymi skałami w Polsce, pokrywają bowiem terytorium niemal całego kraju. Na obszarach zlodowaceń czwartorzędowych dominują gliny, iły, mułki, piaski i żwiry, a także lessy związane z akumulacją eoliczną. Piaskowce kambryjskie, dewońskie i mezozoiczne, a także mułowce, iłowce i łupki ilaste można znaleźć w Górach Świętokrzyskich. W Sudetach występują piaskowce, zlepieńce, mułowce i iłowce karbońskie w Górach Wałbrzyskich, Bramie Lubawskiej oraz w Górach Opawskich, piaskowce, mułowce i iłowce karbońskie na Pogórzu Kaczawskim, piaskowce, zlepieńce i mułowce permskie w Górach Kaczawskich, na Pogórzu Kaczawskim, Pogórzu Izerskim, Górach Suchych, Kotlinie Kłodzkiej, w Obniżeniu Kudowy, piaskowce triasowe na Pogórzu Izerskim, Pogórzu Kaczawskim i Zaworach, piaskowce i mułowce, a podrzędnie zlepieńce górnokredowe w Górach Kaczawskich, na Pogórzu Kaczawskim, Pogórzu Izerskim, w Górach Stołowych i Rowie Górnej Nysy. Prawie całe Beskidy zbudowane są z piaskowców i mułowców fliszowych oraz – rzadziej – zlepieńców i brekcji.
Skały organogeniczne Skały organogeniczne swoje powstanie zawdzięczają osadzaniu się materii organicznej, zarówno roślinnej, jak i zwierzęcej w zbiornikach wodnych. Osady zbudowane ze szczątków roślin są związane głównie z tworzeniem się torfu, węgli i kredy piszącej, zaś te złożone ze szczątków zwierzęcych są podstawą radiolarytów, opok i różnych typów wapieni. Ropa naftowa i gaz ziemny wytworzyły się zarówno z planktonu zwierzęcego, jak i materii roślinnej, w warunkach niewysokiej temperatury i beztlenowego środowiska.
Na obszarach bagiennych powstaje torf, który może później przekształcić się w węgiel brunatny i węgiel kamienny.
thumb|Rafa koralowa Rafy są źródłem wielu skał węglanowych (wapieni muszlowych, gąbkowych, otwornicowych, itd.), związanych z obecnością kalcytu w szkieletach organizmów. Skały te, znajdowane m.in. na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej świadczą o istnieniu w tych rejonach płytkich i ciepłych zbiorników wodnych. Organizmy, których twarde części ciała są zbudowane z krzemionki, powodują powstawanie ziemi okrzemkowej, radiolarytów czy też opok.
Występowanie w Polsce W Polsce skały organogeniczne znajdują się głównie pod pokrywą osadów lodowcowych, a na powierzchnię wychodzą na Wyżynach Środkowopolskich, w Górach Świętokrzyskich, Sudetach i Karpatach. Na całym terenie kraju znajdują się natomiast skały organogeniczne, które lądolód wyrwał z formacji południowej Szwecji i niecki Bałtyku.
Skały chemiczne Skały chemiczne powstają na skutek odparowania wody ze zbiornika morskiego lub słonego jeziora. Różne rodzaje skał wytrącają się przy różnym stężeniu roztworu, przy czym najwcześniej wytrącają się wapienie. Gips i anhydryt przy 20% pierwotnej objętości roztworu, sól kamienna przy 10%, natomiast sole potasowe i sole magnezowe wytrącają się przy prawie 0% pierwotnej objętości roztworu.
thumb|Trawertyn Skały chemiczne to także formy akumulacji krasowej: martwica wapienna i trawertyn (tworzące się w pobliżu źródeł) i wapienie naciekowe w jaskiniach i szczelinach krasowych.
Występowanie w Polsce Skały chemiczne w Polsce znaleźć można w utworach permskich i trzeciorzędowych, czyli pochodzących z okresów, gdy gorący klimat był przyczyną silnego parowania jezior, mórz i oceanów. Rozległa jest strefa występowania permskich soli kamiennych i potasowych oraz gipsów (Polska Środkowa i Zachodnia, a także Pomorze). Mniejszy zasięg mają trzeciorzędowe gipsy i sole kamienne, występujące w pasie od Ukrainy do okolic Rybnika, wzdłuż zapadliska przedkarpackiego.
Skały metamorficzne Skały metamorficzne tworzą się w wyników procesów metamorficznych oddziałujących na istniejące już formacje skalne. Działanie poszczególnych czynników metamorfizmu (temperatura, ciśnienie, roztwory hydrotermalne) jest uzależnione od głębokości, na których zjawisko to zachodzi, temperatury, ciśnienia, składu chemicznego i mineralnego skał wyjściowych oraz chemizmu wód (roztworów) dopływających z głębi ziemi.
thumb|Marmur – zbliżenie na żyłkowaną powierzchnię